تعقلى و نظرى و همچنين در مورد مسائل دينى نيز مردد و متزلزل ساخت و همين امر موجب شد كه مكاتب فلسفى گوناگون و ضد و نقيضى در اروپا پديد آمد و هر دستهاى راهى را پيش گرفتند و از آن جمله گروهى مادى شدند .
و همچنان كه مىدانيم بازار سوفسطا گرى نيز پس از دو هزار سال سردى و بىرونقى ، دو مرتبه رواج زايد الوصفى پيدا كرد و اگر پيدايش مكاتبى كه مقارن ظهور علوم جديد پديد آمدهاند دليل بر ارتباط صحيح و معقول آن مكاتب با آن علوم بوده باشد ، پس مىبايست « سوفيسم « 1 » و ايدئاليسم « 2 » » را نيز ثمرهء مستقيم و خاصيت لا ينفك علوم جديد بدانيم ؛ ولى پيدايش مكاتب گوناگون در اروپا يك علت عمدهء ديگر نيز دارد و آن نبودن يك مكتب فلسفى تعقلى قوى و نيرومند است كه بتواند با علوم سازگار باشد و مخصوصاً وجود يك سلسله عقايد سخيف به نام حكمت الهى در اروپا بيش از اندازه ميدان را براى فلسفهء مادى باز كرد . شما اگر به كتب مادى مراجعه كنيد به خوبى مىبينيد كه اينها چه سنخ عقايدى را مورد حملهء شديد قرار مىدهند ، حتى آن كه يك عده از دانشمندان جديد اروپا كه نظريهء الهى داشتهاند ، از محتويات آن حكمت الهى ناليدهاند .
دانشمند الهى و ستاره شناس معروف ، فلاماريون « 3 » در كتاب « خدا در طبيعت » مىگويد : « يك ناظر دقيق و حقيقت بين ، امروزه مىتواند در جامعهء صاحب فكر انسانى ، دو تمايل مختلف را مشاهده نمايد كه هر يك دستهاى را به طرف خود كشانده و بر سر آن مسلّط گرديدهاند ؛ از يك طرف علماى علم شيمى در لابراتوارهاى خود به تحقيق فعل و انفعالات مواد شيميايى و قسمتهاى مادى علوم جديد پرداخته و تركيبات جوهريهء اجسام را استخراج نموده و صراحتاً اظهار مىدارند كه در اين تركيبات مستخرجه از عمليات شيميايى ، ابداً حضور و وجود خدا را نمىتوان مشاهده و ادراك كرد و از طرف ديگر حكماى الهى در ميان يك توده كتب قديمه و نسخههاى خطى كه از گرد و غبار پوشيده شدهاند نشسته و در حالتى كه لا ينقطع ، با كمال شوق و رغبت به كنجكاوى و تفتيش محتويات آن كتب و بحث و تحقيق و ترجمه و استنساخ و نقل و استعلام يك سلسله آيات مذهبى و احاديث مختلفه بوده و به عقيدهء خود با رفائيل فرشته همصدا گرديدهاند ، اظهار مىكنند كه از مردمك چشم چپ تا مردمك چشم راستِ پدر جاودانى ، شش هزار فرسنگ است » .
هامش
( 1 ). 1 . Sophism( 2 ). 2 . Idealism( 3 ). 3 . Flammarion