اجزايش مؤثر و فاعل ( اثر گذار ) مىباشد و اثرى كه مىكند « سنتز » و مولود دو طرف متقابل فاعل و منفعل است ؛ به عبارت ديگر احساس ، اثرى است كه به دنبال تأثيرى كه از شىء خارجى بر سلسلهء عصبى وارد مىشود ، توليد مىگردد ؛ يعنى سلسلهء عصبى انسان و حيوان در اثر يك سلسله تكامل تدريجى داراى اين خاصيت شده است كه به دنبال تأثيرى كه از خارج بر آن وارد مىشود ، عكس العملهاى مادى خاصى ايجاد كند ؛ اين توليدِ عكس العمل ، همان احساس است .
طبق اصول ديالكتيك ، هيچ چيز در طبيعت داراى تأثير جامد و يكنواخت نيست ؛ هر چيزى بنابه وضعيت و موقعيت خاص ، تأثير مخصوص دارد و چون اشيا دايماً تغيير وضع وموقعيت مىدهند ، قهراً داراى اثرات مختلف خواهند بود . اين تغيير وضع و موقعيت هم در اشياى خارجى و هم در سلسلهء عصبى مغز حكم فرما است ؛ يعنى هم شىء خارجى ( محسوس ) كه تأثير اولى را بر اعصاب وارد مىكند و هم سلسلهء عصبى ومغز ( حاسه ) كه بر روى تأثير اولى تأثير ديگرى وارد كرده ، احساس توليد مىكند ، وضع و موقعيتشان تغيير مىكند و در نتيجه تأثيرشان نيز تغيير خواهد كرد . پس هم « حس كننده » و هم « محسوس » همواره بنا به اختلاف وضع و موقعيت ، داراى تأثير مختلف خواهند بود .
و چون حقيقت عبارت است از : تأثيرى كه حاسه ( سلسلهء عصبى ) به دنبال تأثيرى كه از محسوس مىگيرد توليد كند ، پس هيچ يك از احساسهاى ما در مواردى كه گفته مىشود حس خطا كرده است ، خطا نيست ، زيرا در همهء آن موارد ، تحت شرايط مادى معين ، خاصيت مخصوص شىء خارجى كه بر اعصاب تأثير وارد كرده است و خاصيت مخصوص سلسله عصبى غير از آن كه بوده نمىتوانست بوده باشد .
از اينجا علت اختلاف ادراكات اشخاص نسبت به يكديگر نيز روشن مىشود ، زيرا اولًا ، ممكن است تشكيلات ساختمانى اعصاب يك نفر با ديگران فرق كند و در نتيجه هميشه مختلف درك كنند و همچنين ممكن است اعصاب يك نفر در يك لحظه عارضهء مخصوص و وضع خاصى داشته باشد كه اين عارضه يك نفر در يك لحظه عارضهء مخصوص و وضع خاصى داشته باشد كه اين عارضه براى ديگرى موجود نباشد . و بنا به تعريف فوق كه گفتيم حقيقت عبارت است از : آنچه در اثر مقابله و مواجهه با خارج حاصل شود ، پس هر كسى در هر حالت هر چه احساس مىكند براى شخص او در آن حالت خاص ، حقيقت است ، پس حقيقت هميشه نسبى است و خطاى حواس معنا ندارد .
تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 290
مساهمون: محمد باقر شريعتى سبزوارى
ص٢٩٠