عمل فكر ما با آن شىء بنفسه تماس حاصل نموده است . »
راستى بايد اذعان كرد كه ماديين اصلًا اطلاع ندارند كه در عالم علم و فلسفه چه مىگذرد .
ماديين خيال مىكنند كه كانت و امثال او معتقدند كه در عمل هم نمىتوان از حواس استفاده نمود ، بايد يك باره همه حواس را كنار گذاشت . اينها نمىدانند كه كانت و غير كانت كه بين شىء بنفسه و شىء براى ما ، فرق مىگذارند از لحاظ نظرى است نه از لحاظ عملى اساساً همهء فلاسفه كه وارد بحث ارزش معلومات شدهاند . نظر به جنبهء نظرى دارند نه به جنبهء عملى .
جمعبندى آراى دانشمندان
مجموع آراى دانشمندان را دربارهء ارزش نظرى معلومات ، كه در اين مقدّمه بيان شد ، مىتوان اينطور خلاصه كرد :
1 . تمام ادراكات بشر ، بىحقيقت و جهان معلومات هيچ در هيچ است ( سوفسطاييان قديم از قبيل پروتاگوارس و گورگياس و ايدئاليستهاى جديد از قبيل بركلى و شوپنهاور ) .
2 . نمىدانيم كه ادراكات . عين حقيقت است يا نيست ، زيرا تمام ادراكات بشر حتى بديهيات اوليه و فلسفه و علوم رياضى بستگى دارد به طرز ساختمان دستگاه ادراكى اشخاص و اين دستگاه هم در اشخاص متفاوت است ( شكاكان قديم و نسبيون جديد و طرفداران ماترياليسم ديالتيك ) .
3 . محسوسات و معقولات اوليه و آنچه با رعايت اصول منطقى كسب شود . حقيقت است ( ارسطو و پيروانش در يونان قديم و جميع حكماى دورهء اسلامى ) .
4 . فطريات عقل و معقولاتى كه با رعايت اصول منطقى كسب شود ، عين حقيقت است و اما محسوسات ، نمىدانيم حقيقت است يا نيست ، زيرا حواس وسيلهء ارتباط عملى با خارج است نه وسيلهء كشف حقيقت ( دكارت ولايب نيتس [ واسپينوزا ] و عدهاى ديگر از فلاسفهء اروپا ) .
5 . معلومات رياضى كه صرفاً مخلوق ذهن ما است ، حقيقت است و اما معلومات مربوط به جهان خارج را نمىدانيم حقيقت است يا نيست ( كانت آلمانى و پيروانش ) .
6 . وجدانيات و آنچه با تعقل صحيح به دست آيد ، حقيقت است ؛ اما محسوسات نمىدانيم حقيقت است يا نيست ( جان لاك انگليسى ) .
7 . حس و عقل هر دو فقط داراى ارزش عملى و وسيلهء ارتباط عملى با چند ، وسيلهء كشف