از اجسام خارج مىشوند و داخل عضو حاسهء ما مىگردند .
از ذيمقراطيس نقل شده كه گفته است : بر حسب قرار داد ، شيرين ، شيرين است و بر حسب قرار داد ، تلخ ، تلخ است ، برحسب قرارداد ، گرم ، گرم است ، برحسب قرارداد ، سرد ، سرد است ، بر حسب قرار داد ، رنگ ، رنگ است ؛ ولى اگر حقيقت را بخواهيد اينها فقط ذرات هستند و خلأ .
و از جملهء دانشمندان حسى كه نظريهء دكارت و پيروانش را راجع به معقولات صرفه نفى كردند و به پيروى لاك قائل به اصالت حس شده [ و ] جميع معلومات را مستند به حس دانستند ، جرج بركلى « 1 » ( 1685 - 1753 م ) و ديويد هيوم « 2 » ( 1711 - 1776 م ) مىباشند . اين دو نفر در نفى ارزش محسوسات كه به عقيدهء آنها مبدأ اصلى علم هستند ، از دكارت و جان لاك نيز جلوتر رفتند ؛ مثلًا دكارت بعد و شكل و حركت را در جسم ( خواص اوليه ) كه به عقيدهء او معقولند نه محسوس ، حقيقى مىدانست و تنها خواص ثانوى از قبيل صورت و رنگ و طعم و حرارت را ، كه محسوسند ، بىحقيقت مىدانست ؛ ولى اين دو نفر راه افراط پيمودند ، خواص اوليه را نيز مانند خواص ثانويه بىحقيقت پنداشتند . اين دو نفر با آن كه مبدأ علم را حس شمردند ، هيچگونه ارزش و اعتبارى براى ادراك حسى قائل نشده و حتى وجود خارجى محسوس را نيز انكار كردند .
نظريهء كانت
كانت ، « 3 » ، فيلسوف شهير آلمانى ( 1724 - 1804 م ) نظريات قابل توجهى در باب ارزش معلومات و ساير مسائل مربوط به علم دارد . كانت از فلاسفهء درجهء اوّل اروپا به شمار مىرود و اروپاييان اعتقاد عظيمى به فلسفهء وى دارند . يكى از دانشمندان اروپا دربارهء فلسفهء وى مىگويد :
« گويا كوهى است كه از فلسفه ريخته شده است . »
فلسفهء كانت را از آن جهت كه به حد اعلا به نقادى و صرافى عقل و فهم انسان پرداخته و حدود عقل و حس را تعيين نموده و امور شناختى را از امور غير قابل شناخت جدا ساخته ، فلسفهء انتقادى ( كريتى سيسم ) مىخوانند .
هامش
( 1 ). 1 . GeorgeBerkely( 2 ). 2 . DavidHume( 3 ). 3 . kant