داشتند . در ميان مسلمين نيز اين دو مشرب به نام مشرب اشراق و مشرب مشاء معروف بود و دو هزار سال مشاجرات فلسفى بين آن دو دسته ، چه در يونان و چه در اسكندريه و چه در ميان مسلمين و چه در اروپاى قرون وسطى ، ادامه داشت ؛ ولى صدرالمتألهين با اساس جديدى كه از نو پىريزى كرد ، به اين مشاجرات دو هزار ساله خاتمه داد بهطورى كه بعد از او ديگر مكتب اشراق و مكتب مشّاء در مقابل يكديگر معنا ندارد و هر كس كه بعد از وى آمده و با فلسفهء وى آشنايى پيدا كرده ، مشاجرات دو هزار سالهء اشراقى و مشايى را خاتمه يافته ديده است .
فلسفهء صدارالمتألهين علاوه بر آن كه از جنبههايى بديع و بىسابقه است ، نتيجهء زحمات هشتصد سالهء محققين بزرگى است كه هر يك از آنها در جلو بردن فلسفه سهيم هستند . با همهء اين احوال ، مطابق گواهى خاورشناسان ، متأسفانه تا الآن كه تقريباً چهار قرن از به دو پيدايش اين فلسفه مىگذرد ، هنوز در اروپا يك معرفى صحيحى ، ولو اجمالًا ، از آن نشده است .
پروفسور ادوارد براون ، « 1 » مستشرق معروف انگليسى ( متوفى در سال 1304 هجرى شمسى ) كه عمر خويش را صرف مطالعه دربارهء ايران و تاريخ ايران كرده است ، در جلد چهارم تاريخ ادبيات ايران مىگويد : « با وجود شهرت و رواج فلسفهء ملاصدرا در ايران فقط دو خلاصهء سطحى و ناقص از طريقهء فلسفى او در السنهء اروپايى ديدهام » .
كنت گوبينو « 2 » چند صفحه راجع به عقايد ملاصدرا نگاشته ، اما معلومات او ظاهراً بالتمام از درس شفاهى معلمينش در ايران مأخوذ بوده و معلمين هم على الظاهر اطلاع كاملى نسبت به آن عقايد نداشتهاند . گوبينو در پايان شرحى كه راجع به ملاصدرا نوشته ، مىگويد : طريقهء حقيقى ملاصدرا عيناً متخذ از ابوعلى سينا است ، در صورتى كه صاحب « روضات الجنات » راجع به ملاصدرا مىنويسد : « كان . . . منقّحاً أساس الإشراق بما لا مزيد عليه ، و مفتّحاً أبواب الفضيحة على طريقة المشّاء و الرواق » . تعريف مختصرتر ، ولى جدىتر و صحيحتر كه از مذهب ملاصدر نمودهاند آن است كه شيخ محمد اقبال ( دكتر اقبال پاكستانى ) كرده است .
ايضاً ادوارد براون در همان كتاب مىنويسد : « مشهورترين كتب ملاصدرا ، اسفار اربعه و شواهد الربوبيه است » . و در پاورقى ، تذكر مىدهد كه « كنت گوبينو در معناى اسفار كه جمع « سفر » يعنى كتاب است ، اشتباه كرده و آن را جمع سَفَر گرفته » . در كتاب مذاهب و فلسفههاى آسياى وُسطى صفحهء 81 مىنويسد : « ملاصدرا چند كتاب ديگر راجع به مسافرت ( سفرنامه ) نوشته است » .
هامش
( 1 ). 1 . EdwardBrown( 2 ). 2 . ContedeGobineau