پاسخ
ما در مقالهء سوم روشن كرديم كه ادراكات ، خواص عمومى ماده و از آن جمله ، « خاصيت تغيير » را ندارند و با آن كه مغز با جميع محتويات خود در طول عمر يك نفر چندين بار عوض مىشود ؛ ولى ممكن است افكار شخص در تمام اين مدت ثابت و پابرجا بمانند و اين خود دليلى است كه افكار در ماده ، جايگزين نيستند .
در اينجا اضافه مىكنيم اگر فرضاً افكار در مادهء مغز جايگزين باشند و به همراه ساير اجزاى طبيعت سير استكمالى داشته باشند ، اين نوع از تكامل افكار را نمىتوان جزء قوانين مخصوص منطقى و متد تفكر به شمار آورد ، زيرا بديهى است اين تغيير و تبدل ، قانون جبرى و ضرورت طبيعت است و اگر فكر از خواص مغز و جزء طبيعت باشد جبراً تغيير خواهد كرد و در اين خاصيت ، افكار و ادراكات همهء انسانها ، بلكه همهء حيوانها مساوى خواهند بود و قهراً مفاهيم ذهنى همهء انسانها ، خواه مادى باشند و خواه الهى ، داراى تغيير تكاملى خواهند بود .
ماديين نمىتوانند اين خاصيت را تنها طرز تفكر مخصوص خود بدانند و به عنوان اسلوب و متد خاص منطق خود به شمار آورند ، زيرا چنانكه مىدانيم قواعد و قوانين منطق ، قواعدى است دستورى و با قواعد فلسفى و علمى فرق مىكند ؛ قانون فلسفى و قانون علمى ساير علوم از يك واقعيت عينى خارج حكايت مىكند ؛ اما قانون منطقى ، متد و روش فكر كردن را مىآموزد و دستور طرز تفكرى كه به نتيجه مىرساند ، مىدهد و از اين جهت شبيه قانون اخلاقى است كه از واقعيتى حكايت نمىكند ، بلكه صرفاً دستورالعمل نيكو مىدهد .
علم اخلاق ، دستور عمل صحيح مىدهد و منطق ، دستور فكر كردن صحيح را ، چون اين دو علم ، دستورى هستند به كار بستن آنها منوط به ارادهء اشخاص است [ و ] افراد مىتوانند طبق آن دستورات رفتار نكنند و از اينجا تفاوت بين اشخاص پيدا مىشود ؛ اما يك قانون فلسفى ، « مثل قانون حركت » يا يك قانون فيزيكى ، مثل « قانون ثقل » بر همهء افراد به يك نحو حكومت مىكند .
پس اگر روح و خواص روحى و از آن جمله تفكر ، مادى و متغير باشند ، قهراً و جبراً مفاهيم ذهنى عموم افراد ، متغير و متحرك و جنبنده خواهند بود و چون كه تفكر ديالكتيكى به حسب تعريف ماديين ، يعنى تفكرى كه در وى مفاهيم [ پويا و ] متحرك بوده و جامد نيست ، پس همهء انسانها تفكر ديالكتيكى دارند ، خواه خودشان متوجه باشند و خواه متوجه نباشند . محال است