بدانيم ، در نفى و اثبات مطلب تأثيرى ندارد - و مفهوم سكون نه در ظرف ذهن هست و نه در خارج - و اگر واقعيتى قائل شويم ، در جهان خارج از ما يك موجودى ثابت پيدا خواهد شد كه خاصهء تغيير ماده را ندارد و اين اشكالى است بر ماديين نه بر ما ، زيرا اعتقاد به سكون نسبى اگر در ظرف نسبت ، واقعيت دار باشد ، با اصل تحول سازگار نخواهد بود و اين موضوع بر ديدگاه ماديين كه تحول را قانونى جهان شمول مىدانند ، خدشه وارد مىآورد . اگر بگوييد :
در ظرف پندار ما اينگونه ثبات و سكون وجود دارد ، مىگوييم : پس در ظرف پندار ما به سكون و ثباتى معتقد هستيد . براى نفى نظريهء مادى بودن ادراكات ، همين يك امر كفايت مىكند . « 1 »
اشكال يا تقرير نظر ماديين
اين دانشمندان مىگويند : در جهان طبيعت تأثير يك طرفى به حكم آزمايشهاى علمى موجود نيست و هر مؤثر متأثرى را مىخواهد كه عيناً در وجود اثر ذىدخل بوده باشد و به همين لحاظ موثر هم هست ، پس « اثر » پيوسته با شركت طرفين حاصل شده و فرزند زاييدهء مجموع پدر و مادر ( مؤثر و متأثر ) مادى خود مىباشد ، پس ادراك حسى نيز نتيجهء تأثير متقابل مادهء خارج و سلسلهء اعصاب يا مغز مىباشد كه در پديدههاى زنده و منجمله انسان يافت مىشود و چنانكه تأثير اعصاب يا مغز بىوجود مادهء خارجى معنا ندارد و همچنين تأثير مادهء خارجى بىتأثير اعصاب يا مغز نيز مفهوم ندارد بنابراين نه مىتواند بر معلوم خارجى به گونهء خالص منطبق باشد و نه بر مادهء مغزى ، بلكه بايد هر ادراكى دو قسمت شود :
نيمى كاشف از خارج باشد و نيم ديگر مغز را نشان دهد ، چون به هر حال ، هر ادراكى مولود فعل و انفعالات مادهء خارج و داخل است و آن دو در پيدايش اين مولود سهيم مىباشند .
همچنان تأثير و تأثر مادهء خارجى و اعصاب يا مغز ، بىتولّد و پيدايش اثرى مادى در سلسلهء اعصاب يا مغز ، كه تركيب مخصوصى از ماده مىباشد ، معنا ندارد و بالعكس .
هامش
( 1 ) . نگارنده معتقد است اشكال آقاى طباطبائى وارد نيست ، چون براى سكون نسبى فرض واقعيت خارجى بهطور مطلق قابل تصور نيست ، زيرا ماديين اصل تغيير را معتقدند ، منتها چون به گمان آنان ذهن و فكر با هم تغيير مىكنند ، يك نسبت ثابتى بين آن دو برقرار است ؛ يعنى در مقايسه با هم ثابتند . اينگونه نيست كه يكى بيشتر تغيير كند و ديگرى كمتر . دو شىء وقتى مثل هم كهنه شوند ، همانندى را در هيچ حال از دست نخواهند داد . وانگهى سكون نسبى مفهوم ثبات حقيقى را حتى در ظرف ذهن نمىرساند ، چون سكون نسبى ، نسبى است و ما در پى اثبات حقيقت مطلق هستيم نه نسبى