اقسام مختلفى پيدامى كرد . شرح همهء اقسام از عهدهء اين مقاله بيرون است و بايد به كتب منطق مراجعه شود ، لكن براى توضيح مطلب بالا مىگوييم : از جمله آن قضايا ، قضيهء « دايمه » است ؛ يعنى آن قضيهاى كه در وى حكم شده است به ثبوت محمول از براى موضوع دايماً و ابداً ؛ مثل مواردى كه محمول خاصيت لاينفك موضوع است و قدما براى مثال ، حركت فلك را ذكر مىكردند ؛ اما پيروان صدرالمتألهين كه به حركت جوهرى قائل بودند - چون جسم فلكى را كه موضوع حركت دورى فلك است به همراه همهء اجسام ديگر ، متغير و متحرك به حركت جوهرى ذاتى مىدانستند - از اين رو توضيح مىدادند كه موضوع حركت فلكى ، جسم مطلق آن است نه جسم خاص آن . « 1 »
ماترياليسم ديالكتيك مىگويد :
از منطق جامد ( منطق قديم ) ، اعتقاد به ضرورى و دايمى بودن مفاهيم است كه به نتايج غلط مىرساند ، زيرا هر مفهومى جزئى از طبيعت و تحت تأثير تمام اجزاى ديگر طبيعت است و اجزاى طبيعت دايماً در تغيير و تبديل مىباشند ، پس مفاهيم دايماً در حال تكاپو و تغيير مىباشند ، پس هيچ مفهوم جامدى وجود ندارد .
و نيز مىگويد :
قضايايى كه در ذهن ما پيدا مىشود چون تصوير يكى از ارتباطاتى است كه اجزاى طبيعت با يكديگر دارند و آن ارتباطات ، آن به آن ، در تغيير مىباشند ، پس هيچ قضيهء دايمى وجود ندارد و مخصوصاً اعتقاد به ضرورى و دايمى در منطق جامد ، انسان را به نتايج غلط مىرساند . « 2 » چنانكه ملاحظه مىفرماييد خود ماترياليستها بدون آن كه توجه داشته باشند به دايمى بودن بعضى قضايا ( ماده دايماً در حركت است ) معترفند . در منطق قديم نيز بعضى از قضايا را دايمى مىدانستند نه تمام قضايا را .
دكتر ارانى در صفحهء 57 ماترياليسم ديالكتيك مىگويد :
ايستادن ، جمود و ثابت ماندن ، نسبى و محدود ، ولى حركت و تغيير ، دايمى و بىحد است .
نهايت اين است كه قدما حركت فلك را مثال مىآوردند و ماديين حركت مطلق ماده را ، تنها اختلاف در بيان مثال است .
هامش
( 1 ) . رجوع شود به : منظومهء منطق سبزوارى ، باب بيان عرض لازم و عرض مفارق
( 2 ) . رجوع شود به : ماترياليسم ديالكتيك ، تقى ارانى ، ص 48 - 46