چنان كه در اين كتاب ملاحظه خواهيد نمود ، از مجموع 12 بحث مطرح شده در اين مقاله ، فقط يكى دو مسئله آن در فلسفه « يونان قديم » به چشم مىخورد و بقيه محصول دوران گسترش فلسفه در اسلام است و دو مسئله مهم « موجود معدوم نمىشود » ، و « عدم نسبى است » براى نخستين بار در اين مقاله مورد پژوهش قرار مىگيرد .
در مقاله هشتم كه مسائل « ضرورت و امكان » را تجزيه و تحليل مىكند ، بيشتر مسئله وجوب و قطعيتى كه در جهان حكمفرماست ، مورد توجه قرار گرفته است ، چرا كه ضرورت و حقيقت نظام هستى ، از زمان قديم تا به امروز ، يكى از عمدهترين مسائل فلسفه شرق و غرب به شمار رفته است . در آخر همين مقاله « جبر و اختيار » و « استعداد تكليف و مسئوليت انسان در قبال نظام حتمى جهان هستى » مورد تحقيق قرار مىگيرد .
در مقاله نهم ، قديمىترين مسئله فلسفه ، « قانون عليت » مورد موشكافى است ، و حقايق تازهاى آشكار مىگردد و سپس « علت غائى » و اين كه شانس ، بخت و اتفاق هيچگونه مفهومى نمىتواند داشته باشد ، روشن مىشود .
در مقاله دهم ، مسئله « قوه و فعل » - امكان و فعليّت ، حركت و تكامل ، زمان و حركت - كه از دقيقترين مسائل فلسفى جهان ماست ، با بينش ويژهاى ارزيابى مىشود ، و ضمن نقد « قانون تكاپوى طبيعت » - تز ، آنتىتز ، سنتز - نظريهء فلسفه رئاليسم را در اين زمينه ارائه مىدهد . البته اين بخش نيازمند دقت ويژهاى است .
آن گاه موضوع « قدم و حدوث » - مقاله يازدهم - پيش كشيده مىشود و دو نكته اساسى « جهان طبيعت حادث على » است و « جهان طبيعت حادث زمانى » است ، به اثبات مىرسد كه از نظر فلسفى حائز كمال اهميت است .
بحث دوازدهم « وحدت و كثرت » و پيوند آن با فلسفه و انقسامات و احكام وحدت و كثرت و مسئله « تقابل » كه چهار قسم است ، بررسى مىشود .
اصول فلسفه رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 17
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٧