انسان بعد از تكميل خلقتش به اسفل سافلين بازگشت داده مىشود و از آنجا كه استثناى « مؤمنين صالحين » معقّب به كلام « فلهم اجر غير ممنون » است و ظاهر « اجر » اين است كه در دنيا محقّق نمىشود پس اين استثناى منقطع خواهد بود و درنتيجه مؤمنين بعد از ردّ و بازگشت به اسفل سافلين ، رفع و تعالى خواهند يافت . 61
خداى سبحان فرموده است :
« مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ »
« 1 » و نيز
« وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا * ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا »
« 2 » و
« يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ »
« 3 » و
« وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ »
« 4 » . به اين ترتيب فهميده مىشود كه حكم « ردّ » و « بازگشت » شامل همهء افراد نوع انسان است و كسى را از اين حكم سرپيچى نيست . در آيهء ديگرى مىفرمايد :
« قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ »
« 5 » و به دنبال آن به نحو تفسير فرمود :
« فِيها تَحْيَوْنَ وَ فِيها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ »
« 6 » و
« إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا
هامش
( 1 ) . فاطر ، آيه 10 ؛ هر كس طالب عزّت است [ بداند كه ] همانا عزّت مخصوص خداست . كلمهء نيكوى توحيد بهسوى خدا بالا رود و عمل نيك و خالص آن را بالا برد
( 2 ) . مريم ، آيههاى 71 - 72 ؛ و هيچ يك از شما باقى نماند جز آنكه به دوزخ وارد شود و اين حكم حتمى پروردگاراست . سپس افرادى را كه خداترس بودهاند از جهنم نجات خواهيم داد و ستمكاران را فرو گذاريم تا در آن آتش به زانو درافتند
( 3 ) . مجادله ، آيه 11 ؛ خداوند مقام اهل ايمان را رفيع مىگرداند
( 4 ) . اعراف ، آيه 176 ؛ اگر به مشيّت نافذ خود مىخواستيم به آن آيات او را رفعت مىبخشيديم و لكن او به زمين ( تن ) فرو ماند و پيرو هواى نفس گرديد
( 5 ) . بقره ، آيه 36 ؛ پس گفتيم كه از بهشت فرود آييد كه برخى از شما برخى را دشمنند . و شما را بر روى زمين تا روزمرگ قرار و آرامگاه خواهد بود
( 6 ) . اعراف ، آيه 25 ؛ خداوند فرمود در اين زمين زندگى مىكنيد و در آن مىميريد و هم از آن برانگيخته مىگرديد