است و لذا در بعضى روايات وارده در تفسير قمّى و غير آن آمده است كه مراد از آنچه كه كتمان نمودهاند همان عدم سجدهء ابليس نسبت به آدم است كه در باطن خويش پنهان داشته بود 42 و در « رسالهء وسائط » بيان نموديم كه در اين نشئهء قبل از دنيا بين سعادت و شقاوت تمايزى نيست و مبدأ و موطن تمايز دنياست و بنابراين ، حال ابليس در اين نشئهء قبل از دنيا با حال ساير ملائكه فرقى ندارد و لذا با توجّه به ظهور استثنا مشمول خطاب به سجود گشت و به دنبال آن از ملائكه متمايز شد و مطرود گشت . 43 اين مطلب را از اين آيات شريفه نيز مىتوان استشعار نمود :
« وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ * فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ * وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ »
« 1 » 44
در معناى عصيان آدم
و گاه در اين فقره از آيه كه
« قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها . . . »
اشكالى بهنظر مىرسد 45 چه آنكه خداى سبحان در محلّ ديگرى فرموده است :
« قُلْنَا اهْبِطُوا »
نيز در
هامش
( 1 ) . بقره ، آيههاى 35 - 39 ؛ و گفتيم اى آدم با زوج خويش در بهشت جاى گزين و در آنجا از هر نعمت كه بخواهيد بىهيچ زحمت برخوردار شويد ولى به اين درخت ( گندم يا سيب ) نزديك نشويد كه از ستمكاران خواهيد بود . پس شيطان آدم و حوّا را به لغزش افكند تا از آن درخت خوردند و بدين عصيان آنان را از آن مقام بيرون آورد . پس گفتيم كه از بهشت فرود آييد كه برخى از شما برخى را دشمنند . و شما را بر روى زمين تا روز مرگ قرار و آرامگاه خواهد بود . . . گفتيم همه از بهشت فرود آييد تا آنگاه كه از جانب من رهنمايى براى شما آيد پس هر كس پيروى او كند هرگز بيمناك و اندوهگين نخواهد گشت و آنان كه كافر شدند و تكذيب آيات ما كردند آنها البته اهل دوزخند و در آتش آن هميشه معذّب خواهند بود