به اين ترتيب ربط مسئلهء « بودن ابليس در زمرهء ملائكه » و مسئلهء « عدم تميّز سعادت و شقاوت قبل از هبوط به زمين » ، از اينجاست كه : قبل از هبوط به زمين سعادت و شقاوت به معناى اول ( كه مانع دخول به بهشت و مرافقت ملائكه است ) متصوّر نيست . بنابراين ، فقط شقاوت به معناى مطلق ابتعاد و دورى از حقّ ممكن است كه علىالفرض اين معنا بعد از عدم سجود محقّق شده است ، پس شيطان قبل از اباى از سجود ، از زمرهء ملائكه بوده و تميّزى در كار نبوده است . مضامين اخبار و روايات وارده از اهلبيت عليهم السلام نسبت به اين مسئله متفاوت است . بيان اين اخبار و جمع ميان آنها خود مستدعى بحثى مستقل است .
( 44 ) . ذيل آيهء شريفه مىرساند كه مسئلهء سعادت :
« فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ » *
يا شقاوت :
« أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ » *
مترتّب بر هبوط است كه بعد از هبوط و رسيدن هدايت الهى ، هر كس كه متابعت اوامر الهى و هدايات او نمايد از سعادتمندان و آن كس كه به تكذيب آيات الهى پرداخت از شقاوتمندان خواهد بود .
( 45 ) . ملخّص اشكال اين است كه مفاد بعضى آيات راه يافتن شيطان به بهشت است و در مقابل بعضى آيات ديگر دلالت مىكنند كه شيطان از ورود به بهشت ممنوع بود و رواياتى هم به اين مضمون هست ، چگونه مىتوان بين اين دو گروه آيات و روايات جمع كرد ؟
اما از آيات گروه اول
« قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها . . . »
صيغهء جمع در اين آيهء شريفه مىرساند كه خطاب خروج از بهشت و هبوط به زمين به افرادى بيش از دو نفر متوجّه شده است و بنابراين ، غير از آدم و حوّا طبعاً شيطان مخاطب به اين هبوط بوده است و اين خود مىرساند كه شيطان به بهشت راه يافته بود . ضمير « منها » مؤكّد اين معناست ، چون دلالت مىكند كه هبوط از بهشت بوده است .
البته به زودى اين مطلب خواهد آمد كه جمع بودن خطاب « اهبطوا » معناى