سبحان در وصف آخرت فرمود :
« وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ »
« 1 »
نكتهاى در رحمت واسعه
مراد از حيات حقيقى همان رحمت الهيّهاى است كه منبع هر كمال و جمال است همانگونه كه فرمود :
« وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ »
« 2 » كه از آن فهميده مىشود اهل دوزخ در عين اينكه در حيات حقيقى محرومند مشمول رحمت واسعهء خداوندند . و فرمود :
« وَ بَيْنَهُما حِجابٌ »
و
« فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ »
« 3 » از اين آيهء شريفه استفاده مىشود كه دوزخيان در عين اينكه مشمول رحمت حقّند از آن محرومند ، چون رحمت در باطنِ حجابى است كه آنان به مرتبهء ظاهر آن مقصورند و از آن تجاوز نمىكنند 242 و بيان اين نكته در فصل اعراف گذشت . پس حجاب است كه مانع اهل دوزخ از نعيم است و به ظاهر آن معذّبند . از طرف ديگر خداوند سبحان اين نكته را روشن ساخته كه دوزخيان گرفتار عذاب اعمال زشت خويشند ، پس اعمال ايشان ، انواع عذاب واردهء بر آنهاست و مبدأيى كه اين انواع عذاب از آن سرچشمه مىگيرد همان مبدأ حجاب ، يعنى « غفلت » است . خداى تعالى فرمود :
« وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ »
« 4 » و فرمود :
« كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما
هامش
( 1 ) . عنكبوت ، آيه 64
( 2 ) . اعراف ، آيه 156
( 3 ) . حديد ، آيه 13
( 4 ) . اعراف ، آيه 179 ؛ و محقّقاً از جنّ و انس بسيارى را براى جهنّم واگذاريم ، چه آنكه آنان را دلهايى استبىادراك و معرفت ، و چشمهايى است بىنور بصيرت و گوشهايى است ناشنواى حقيقت . آنها مانند چهارپايانند بلكه بسى گمراهترند . اينان همان كسانى هستند كه از خدا و قيامت و عاقبت كار خود به بازيچهء دنيا غافل شدند