معادنى هستند همانند معادن طلا و نقره » 201 مىتوان از آن دو علم مبدأ انسان و معادش را به نحو استيفا استفاده نمود .
حشر انسان با عمل خويش
در كافى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود : « هنگامىكه ميّت در قبر قرار مىگيرد شخصى براى وى متمثّل مىگردد و به وى مىگويد در مقابل تو سه چيز بوديم : رزق تو كه به انقطاع اجلت منقطع شد ، همسر و فرزندانت كه تو را پشت سر گذاشته و برگشتند و سومى من - عمل تو - هستم كه با تو باقى ماندم . هان كه من از ميانهء اين سه چيز در نزد تو از همه كمارزشتر و كمتر مورد اعتنا بودم » . 202
شيخ بهائى رحمه الله از طريق اصحاب ما از قيس بن عاصم نقل كرده كه گفت : با جماعتى از بنىتميم بر پيغمبر صلى الله عليه و آله وارد شديم در حالى كه صلصال بن الدلهمس نزد ايشان بود .
گفتيم كه رسول اللّه موعظتى فرما كه ما را به كار آيد كه قومى هستيم بيابانگرد . رسول خدا فرمود : « اى قيس به تحقيق كه عزّت با ذلت همراه است و حيات با موت . با دنيا آخرتى است و براى هر شيئى حسابگرى ، و براى هر اجلى تقديرى . اى قيس ، در هر صورت قرينى خواهى داشت كه با تو مدفون مىشود و او زنده است و تو مرده ، پس اگر كريم بود تو را اكرام مىكند و اگر لئيم بود خوار و زارت مىكند و او محشور نمىشود مگر با تو و تو محشور نمىشوى مگر با او و فقط از او مؤاخذه و سؤال مىگردى ، پس او را صالح قرار ده كه اگر صالح شد به او انس خواهى گرفت و اگر فاسد شد جز از او در وحشت و هراس نخواهى بود و او عمل توست » . 203
و بايد دانست رواياتى كه در تمثل روزه و نماز و زكات و ولايت و صبر و رفق و قرآن و تسبيح و تهليل و ساير عبادات و معاصى به صور خاصّى كه مطابق واقع آنهاست ، وارد شده از حدّ شمار خارج است و برهانى كه سابقاً ذكر كرديم مؤيّد همين معناست . 204 و نيز مىتوان گفت ثواب و عقاب بر طاعت و معصيت ، يعنى موافقت