مىدهد . دگر بار سؤال شد چگونه آنها را محاسبه مىكند در حالىكه وى را نمىبينند ؟
فرمود : همانگونه كه روزى مىدهد و نمىبينند » . 183 اين فرمايش امام عليه السلام از پرارزشترين كلمات اين باب است .
در معناى صعوبت و سهولت حساب
خلاصه آنكه امور - كه افعال ما بخشى از آنهاست - هنگامىكه در خارج تحقّق مىيابند ، از حساب خود كمترين انفكاكى نمىپذيرند . خداوند سبحان فرمود :
« وَ اللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَ هُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ »
« 1 » و
« أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ »
« 2 » ، چه آنكه با اختصاص حكومت به خداوند سبحان و فقدان حاكم ديگرى كه با حكم خويش به مضادّه با حكم خدا برآيد و يا به نحوى از انحا دفع امر الهى نمايد ، به اين معنا كه موجب ابطال يا تعويق يا تضعيف آن گردد ، ديگر وجهى براى كندى يا تعويق و يا تأخير حكم الهى متصوّر نيست و در آن صعوبت و سهولت و غير آن معنا ندارد و لذا اگر در جاى اين معنا اطلاق شود مراد حصول آنها ( سهولت و صعوبت و . . . ) نسبت به ادراك حساب شوندگان ( محاسبين ) است نه واقع امر ، كما اينكه در اين آيات آمده است :
« وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ »
« 3 » و
« فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً »
« 4 » و
« تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ »
« 5 » در تفسير مجمع البيان از اباسعيد خدرى نقل شده كه به رسول اللّه صلى الله عليه و آله عرض شد كه اين روز چه طولانى است ! پس رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : « قسم به كسى كه جان محمد صلى الله عليه و آله به دست اوست اين روز براى مؤمنان به حدّى سهل گردد كه از نماز فريضهاى كه در دنيا
هامش
( 1 ) . رعد ، آيه 41 ؛ تنها خداست كه در جهان فرمان دهد و هيچكس بر ردّ حكمش قادر نيست و اوست كه در يكلحظه حساب همهء خلق را مىكند
( 2 ) . انعام ، آيه 62 ؛ آگاه باشيد كه حكم خلق با خداست و او زودتر از هر محاسبى به حساب خلق رسيدگى تواند كرد
( 3 ) . رعد ، آيه 21 ؛ . . . و از سختى هنگام عذاب مىانديشند
( 4 ) . طلاق ، آيه 8 ؛ . . . [ آن مردم را ] به حساب سخت مؤاخذه كرديم
( 5 ) . معارج ، آيه 4 ؛ ملائكه و روح به سوى او عروج مىكنند در روزى كه مقدار آن پنجاه هزار سال است