اشكال : ممكن است مستشكل اشكال را بهطور ديگر مطرح نمايد و آن اينكه اشكالات گذشته كه با سلب تحصيلى بودن امكان لازم مىآيد ناشى از تفسير تقسيم مواد سهگانه است كه از بزرگان فن مأثور است چنان كه مرحوم صدرالمتألهين در اسفار ، در فصل امكان غيرى مىفرمايد : كل مفهوم فهو في ذاته إمّا ضروريالوجود أو لا و أمّا ضرورىالعدم أولًا : زيرا عبارت مزبور را يك مرتبه اين طور معنا مىكنيم : « هر مفهوم فىذاته يا ضرورىالوجود است يا ضرورىالوجود نيست و آنچه ضرورىالوجود نيست يا ضرورىالعدم است يا نيست » و در اين صورت است كه ناچاريم سلب تحصيلى را در منفصلهء دوم به ايجاب عدولى تبديل كنيم .
و يك مرتبه اينطور تفسير مىكنيم : كل مفهوم را در هر دو تقسيم مقسم قرار مىدهيم و مىگوييم : هر مفهوم يا ضرورىالوجود است يا ضرورىالوجود نيست و باز تقسيم خود را به اعتبار ديگر از همان مقسم اول شروع كرده ، مىگوييم : و هر مفهومى يا ضرورىالعدم است يا نيست و نتيجه اين است كه ما دو قضيهء منفصلهء حقيقيه را كه هر دو بر روى سلب و ايجاب دور مىزنند بر محور يك مقسم تشكيل داده و سلب حاصل از اين تقسيم را امكان خاص مىناميم چنان كه ضرورت وجود را وجود و ضرورت عدم را امتناع اصطلاح مىكنيم .
از مزاياى اين تقسيم يكى اين است كه اين دو تقسيم در عرض يكديگرند و تقسيم دوم متفرع بر تقسيم اول نيست تا ما مجبور باشيم سلب آن را عدول فرض كنيم .
و ديگر اينكه اين دو تقسيم هر كدام از نفى و اثبات و به عبارت ديگر از شىء و نقيض آن تركيب يافته و بالاخره به يك مقسم واحدى بازگشت مىكنند و نقيض شىء ممكن نيست به نحو عدول باشد ، زيرا نقيض شىء رفع آن است و رفع شىء جز به سلب تحصيل ممكن نيست .
و از اينجا معلوم مىشود كه تقسيم دوم را متفرع بر اولى كردن حتى به قول شما
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 61
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٦١