برهان و در هرحال نمىتوان از نظريهء منطقى نامبرده مستغنى بود .
مثل اينكه ناقد محترم تصور مىكنند كه سر و كار منطق تنها با متفكرين است و هيچگونه تماسى با محققين ندارد ، درحالى كه محقق با مقايسه به متفكر محقق ناميده مىشود و گرنه در پيشگاه منطق خودش نيز متفكرى است و وظيفهدار قوانين تفكر .
5 . انتقاد : ثالثاً گرچه استمداد از علل ( در جايى كه ممكن باشد ) از بهترين طرق اطمينانبخش است ، ولى گذشته از اينكه طريق ثبوت و اثبات و يافتن تصور و تصديق چيزى منحصر به اين راه نيست اساساً جهان تفكر ( چنان كه شمهاى از آن گفته شد ) اوسع از آن است كه همت متفكر و محقق تنها مصروف ثبوت و اثبات تصوراتى كه به منزلهء ماده مبناى فكر است بشود ، بلكه اصل كار به خصوص ساختن اصل مبنا اخذ نتايج ، حل مشكلات و كشف حقايق تازه مىباشد ( ص 682 ) .
پاسخ : الف ) استمداد از علل در جايى كه ممكن باشد تنها راه منحصر به فرد تحديد و برهان است نه بهترين طرق آن و برهان اين مطلب نسبت به تحديد گذشت و نسبت به برهان اين است كه اگر معلول را معلوم فرض كنيم بايد وجود علت قبلًا معلوم باشد و گرنه وجود و عدمش هر دو پيش عقل جايز خواهد بود و با تجويز عدم علت قطع به وجود معلول محال است ، بنابراين هيچ راه ديگرى جز راه علت نمىتواند نسبت به وجود معلول افادهء يقين نمايد ، زيرا هرگونه دليلى فرض كنيم علت ( به اين فرض ) معلوم است نيازى به دليل مفروض نيست و اگر علت معلوم نيست محتمل به عدم است و با وجود اين احتمال به هيچ دليل مفيد فايده نمىتواند بشود .
ب ) كسى منكر وسعت جهان تفكر نيست و به همت بلند متفكرين و محققين به چشم خوارى نگاه نمىكند ، ولى جهان تفكر هرچه وسيعتر باشد و همت متفكرين و محققين هرچه بلندتر پرواز كند نمىتواند مؤداهاى يك نظريهء برهانى را تغيير دهد و به مقتضاى نظريهء نامبرده هرگونه نتايج زياد و مشكلات لازم اصول و حقايق تازهاى
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 41
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤١