وحدت وجود
آيا على عليه السلام اول و آخر است ؟
سؤال اول : بعضى مىگويند تمام موجودات و هستىها از وجود خدا سرچشمه گرفته ، پس تمام بهطور كلى در زمينهء وحدت وجود خداست لكن به صور مختلف هستىها را مىبينيم ؛ مثلًا بعضى را درخت ، بعضى را سنگ ، بعضى را آدم و امثال ذلك ، جواب چيست ؟
جواب : ادلّه و براهينى كه خدا را براى عالم اثبات مىكنند ، عالم را فعل خدا و خدا را فاعل عالم معرفى مىكنند و بديهى است كه فعل غير از فاعل بايد باشد و اگر فعل عين فاعل باشد ، بايد شىء ( فاعل ) قبل از وجود خودش ( فعل ) وجود داشته باشد ، پس عالم غير از خداست و بنابراين ، اينكه گفته شده ، « پس تمام بهطور كلى در زمينهء وحدت خدا است . الخ » غلط است .
سؤال دوم : بعضى ديگر مىگويند هرچه ما مىبينيم و مىپنداريم از سنگ و درخت و آدم ، تمام وهم و خيال است ، بلكه وجود خود ما هم خيال است .
جواب : كسى كه مىگويد هر چه مىبينيم و مىپنداريم وهم و خيال است اگر اين حرف را بهطور جدى مىگويد به قول خودش خود اين سخن او « همه چيز خيال است » وهم و خيال است و هيچگونه ارزشى نداشته و نتيجهاى نمىدهد .
كسانى كه اين سخنان را مىگويند سوفسطى ناميده مىشوند و اينان يا مرض