يك بار عالم ، يك دفعه حاكم ، يك دفعه محكوم ، يك بار مريض يك بار سالم ، يك بار زشت ، يك بار زيبا . . . و پس از طى مراحل و امتحانات ، استحقاق كامل ، به آنچه بايد ، پيدا مىكند و روى همين اصل ، همانطور كه قرآن مىفرمايد هيچ كس در روز قيامت به پروندهء اعمال خود اعتراض نخواهد كرد . . . و اصولًا اگر غير از اين بود ، عين ظلم بود كه يكى پيغمبر باشد و ديگر شمر ، يكى صالح باشد و يكى قاتل . . . .
اين خلاصهء بيان دوست ما دربارهء موضوع « استحقاق » بود .
موضوع دوم كه دوست ما مطرح مىكرد اين بود كه : « آدم » فقط يك انسان مانند من و شما نبود ، بلكه موجودى كلى بود و شامل تمام افراد بشرى . . . يعنى تمام افراد از نخستين تا آخرين فرد بشرى همراه آدم بودند . مانند يك خوشهء انگور كه شامل دانههاى زيادى است . . . و چون نافرمانى كرديم ، همهء ما را از بهشت بيرون كردند و اگر « آدم » فقط يك فرد بود ، افراد ديگر چه گناهى دارند كه بايد روى زمين باشند ؟ علاوه بر اين ، خداوند در قرآن مىفرمايد كه ما از همهء افراد بشر و از همهء پيامبران « پيمان » گرفتيم ، پس همه در موقع خلقت آدم خلق شدهاند . . . .
موضوع سوم كه باز به مسئلهء اول برمىگردد اين بود كه باز دوست ما مىگفت : اگر مرگ و زندگى يك بار باشد ، اكثريت مردم استحقاق بهشت و جهنم را نخواهند يافت ، و اغلب مردم در حدّ « وسط » قرار خواهند گرفت چون اعمال خير و بد آنها غالباً « مساوى » خواهد شد و عملًا نه اهل بهشت خواهند بود نه اهل جهنم . در صورتى كه قرآن مردم را به دو دسته تقسيم مىكند : بهشتى و دوزخى . ولى اگر انسان هشتاد يا صد مرتبه به دنيا بيايد و مرتكب اعمالى بشود ، به علت داشتن شرايط مساوى و وقت كافى براى انجام دادن اعمال ، يك طرفى خواهند شد و اين استحقاق بهشت يا جهنم ، آن وقت عادلانه خواهد بود . استدعا دارد دربارهء اين موضوع بهطور تفصيل پاسخ لازم را مرقوم داريد .
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 121
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٢١