مسئلهء « استحقاق » چيست ؟
دربارهء اين بحث :
سؤالى در چهار صفحهء بزرگ دربارهء تناسخ و عود ارواح به محضر استاد علامه رسيده بود كه در اينجا ، خلاصهء آن سؤال به شكل بهترى مطرح مىگردد و سپس پاسخ استاد نقل مىشود . خسروشاهى
در جلد اول ترجمهء تفسيرالميزان از بحث « جبر و تفويض » و چگونگى تعيين « مقدرات » استفاده كردم ، ولى نمىدانم چرا افكار مدفون در ذهن من ، دوباره زنده شد . . . و به ناچار دست به دامن آن استاد بزرگوار مىشوم تا پاسخ شافى و كافى به دست آورم .
بيست سال پيش در تبريز ، در يك محفل ادبى ، يكى از دوستان كه بزرگتر از ما بود ، ضمن بحث دربارهء جبر و تفويض و چگونگى تعيين مقدرات بشر مىگفت :
انسان هشتاد تا صد مرتبه به اين دنيا مىآيد و مىرود ، البته نه به صورت جماد و نبات و حيوان ، بلكه به صورت انسان ، تا مقدراتش از روى پروندهء اعمال قبلى ، تعيين گردد ، و گرنه صحيح نبود كه بشر را يك مرتبه به كرهء خاكى بياورند و اين همه رنج و زحمت را متحمل گردد . . . انسان يك بار كه ( در قضيهء آدم ) مرتكب گناه شد و به زمين منتقل گرديد ، از دنيا رفت و دوباره برگردانده شد تا مطابق اعمال قبلى ، با او رفتار شود و همچنان اين وضع ادامه مىيابد تا هشتاد يا صد مرتبه . . . و هر دفعه يك بار جاهل ،