از راه ظواهر دينى و ديگرى را از راه استدلال آزاد و ديگرى را از راه جهاد نفس و تصفيهء باطن تعليم داده ، تربيت مىكند ، چنانكه خداى متعال در مثلى كه در خصوص بيانات خود زده ، مىفرمايد :
« أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها »
. « 1 »
و پيغمبر گرامى صلى الله عليه و آله مىفرمايد :
نحن معاشر الأنبياء أُمرنا أن نكلم الناس على قدر عقولهم . « 2 »
اسلام از ميان پيروان خود كسانى را كه ذوق استدلال نداشته و در پيمودن اين راه ، با خطر گمراهى و كجروى مواجه مىشوند به بيشتر از اندازهء توانايىشان مكلّف نكرده و در ماوراى اصول سه گانهء دين ( توحيد ، نبوّت و معاد ) با بيانات سادهء مولوى ( امر و نهى مجرد ) به تعليم آنان مىپردازد ، چنانكه اينگونه بيانات را در آيات زيادى از قرآن كريم و در روايات بسيارى از بيانات پيغمبر گرامى و اوصياى دين مىيابيم .
البته در اصول سهگانه كه انسان با فطرت انسانى خود به آسانترين وجهى مىتواند به استدلال بپردازد جز علم قطعى نپذيرفته است و اين رويه در حقيقت بقيهء تعليمات را كه اين طبقه بدون استدلال پذيرفتهاند ، استدلالى مىكند ، زيرا حقانيت نبوت همهء سخنانى را كه از راه نبوّت رسيده ، مدلل و قطعى قرار مىدهد .
راه استدلال : كسانى را كه فكر سالم داشته ، استعداد درك نظريههاى علمى و استدلالهاى عقلى و منطقى را دارند ، از راه استدلال آزاد تربيت مىكند ، يعنى آنان را به سوى آنچه با فطرت واقع بين و بىآلايش خود درك مىكنند هدايت مىكند ، نه اينكه نخست مواد اعتقادى خود را به آنان تحميل و تلقين نموده ، سپس براى دفاع از آنها دليل و حجت بتراشد .
هامش
( 1 ) . از آسمان آبى فرود آورد كه در هر مسيلى به اندازهء ظرفيت آن روان شد . ( رعد ، آيهء 17 )
( 2 ) . ما گروه پيامبران مأموريم كه به مردم به اندازهء فهمشان سخن گوييم