سكنات مناسب وى را كه از هر عضوى از اعضا برآورده خواهد شد ، تشخيص داده و احصاء نموده و هر كدام را در جاى لازم خود فرض كرده ( مثلًا دست پيش از دهان و دهان پيش از حلق بايد شروع به كار كنند ) و بالاخره انتظامات لازمه را در ميان آنها برقرار ساخته ، سپس به وسيلهء اراده ، دست به كار عمل مىشود .
چنانكه ملاحظه مىفرماييد ، كار درونى بسى بيشتر از كار بيرونى اجزا و فعاليت لازم دارد ؛ اگرچه همين كار درونى هم ، مانند كار بيرونى در شعاع وحدت مقصد ( به اعتقاد ما ) لباس وحدت پوشيده و نام عمل واحد « تروى » ، « اتخاذ تصميم » و « مهيايى براى كار » رويش مىگذاريم .
شگفتآورتر اينكه در هر عمل كوچك و بزرگ كه شايد روزى هزارها به جا بياوريم ، اين فعاليت درونى را مكرر مىكنيم . تفاوتى كه در ميان كارها از جهت فعاليت قبلى درونى پيدا مىشود ، اين است كه كار بيرونى هر چه بيشتر مكرر شود ، كار درونى آسانتر شده و از دشوارى عمل مىكاهد و بالعكس ، زيرا در صورت تكرّر ، زمينهء فعاليت درونى در مرتبهء اولى فراهم شده و حساب به كلى از دست نرفته .
شما اگر كارى را كه هرگز نكردهايد ، بلكه به فكرش نيز نيفتادهايد تصور كنيد ، مشاهده خواهيد كرد كه برايتان چه اندازه سخت و دشوار است كه آن را انجام دهيد ، زيرا همهء فعاليتهاى درونى را كه در مثال سابق اجمالًا اشاره نموديم ، بدون هيچگونه تداركات و آمادگى قبلى بايد انجام دهيد و هزار رنج و تلاش در تهيهء مقدماتش متحمل شويد ، ولى همين كه يك مرتبه انجام داديد ، صعوبت و اشكال مرتبهء اولى را نخواهد داشت ، زيرا در مرتبهء اولى ، نوع مقتضيات و موانع را از نظر گذرانيده و مقتضيات را تأييد و موانع را رد نموده و از تأليف و تنظيم حركات عمل فارغيد ، ديگر انجام دادن كار ، مؤنه و زحمت زيادى ندارد ، فقط مختصر مراجعه به صورت حساب سابق مسئله را حل مىكند و از اين روى هرچه عمل مكرر شود ، در اخذ تصميم جديد با زحمت كمترى مواجه خواهد شد .
بررسى هاى اسلامى ( فارسى ) — صفحة 110
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١١٠