آيا ماوراى حس و تجربه وجود دارد ؟
انسان از قديمىترين اعصار تا به امروز مبتلا به آراى خرافى بوده است ، بعضى گمان مىكنند كه خرافات از خصايص شرقىهاست ولى حقيقت اين نيست ، چرا كه اگر غربىها در خرافات حريصتر از شرقىها نباشند لااقل مانند شرقىها بين آنها هم خرافات وجود دارد . دانشمندان و خواص مردم پيوسته براى محو آثار اين خرافات كه در ارواح عامهء مردم جاى گرفته ، به لطايف الحيل به فعاليت پرداختند تا مردم آگاه و بيدار گردند ولى اين دردى است كه طبيب را خسته كرده است ، زيرا انسان از طرفى در آراى نظرى و معلومات حقيقى خالى از تقليد نيست و از طرف ديگر داراى احساسات و عواطف نفسانى است .
متأسفم كه به اطلاع خوانندگان برسانم كه دانشمندان تا به امروز در معالجهء اين درد پيروزى و موفقيت نيافتهاند .
عجيبتر از همه رأيى است كه مردم متمدن و علماى طبيعى امروزى دربارهء اين ابراز مىدارند ، چون كه اينان مىگويند : « علم امروز اساس خود را بر حس و تجربه گذاشته است و هر چه جز اين است رد مىكند » .
تمدن و ترقى اساس خود را روى پايهء تكامل اجتماع بنا كرده است كه اجتماع تا به آنجا كه ممكن است و در همهء كمالاتى كه براى او ممكن است به كمال رسد . اينان تربيت را بر همين اساس پىريزى كردهاند . اين گفته بسى عجيب و خود پيروى از خرافات است ! زيرا علوم طبيعى تنها از خواص طبيعت بحث كرده ، اين خواص را براى موضوعات خود ثابت مىكند به عبارت ديگر ، علوم مادى هميشه از خواص پنهانى ماده پرده برمىدارد ، اما نمىتواند ماوراى ماده را نفى و ابطال كند .
بنابراين اگر كسى معتقد شود كه چيزى كه حس و تجربه به آن دسترسى پيدا نكرده وجود ندارد ، اين اعتقاد بدون دليل بوده و از واضحترين خرافات است . دربارهء تمدن