چنان كه روشن است ، اين رويه ، به كلى روح تفكر استدلالى را در جامعهء اسلامى مىكشد و بر بيخ و بن تعقل آزاد ، آب مىبندد ! تقليد تعصبى را نسبت به همه مسائل اعتقادى ، حكومتى علىالاطلاق مىدهند .
متأسفانه اين رويه ، از مسائل كلامى تجاوز نموده و به فنون ديگر اسلامى مانند فن تفسير و فقه و اصول و غير آنها نيز سرايت كرده است و حتى در علوم ادبى ، مانند صرف و نحو و معانى و بيان مداخله نموده غوغايى برپا داشت ! تا آنجا كه اگر به هر يك از اين علوم كه سرى بزنيم ، دستهبندىهاى عجيبى مانند حنفيه و شافعيه و مانند كوفيين و بصريين و نظاير آنها به چشم مىخورد و هر دسته عقايد مخصوصه مذهب خود را توجيه و دلايل و حجج ديگران را تأويل مىكنند .
ثالثاً : در نتيجه اتخاذ اين رويه ( اتكاء به اجماعات طايفهاى و مذهبى ) ادله لفظى ، يعنى « كتاب » و « سنت » ارزش واقعى خود را از دست مىدهد و تنها جنبه تشريفى پيدا مىكند و از اين جهت است كه مىبينيم اهل هر يك از مذاهب خاصه در مورد يكى از عقايد مذهبى خود ، به اجماع قومى خود و بعد به كتاب و سنت ، مثلًا تمسك مىجويد و ديگران ادله كتاب و سنت وى را ، صريحاً و بىمحابا تأويل كرده به اين وسيله از كار مىاندازند . و اين سليقه حتى در ميان علماى ادب نيز شيوع پيدا كرده است و هر دسته و طايفهاى ، ادله مخالفين خود را كه مثلًا شعر يا نثرى عربى است ، با تقدير و مانند آن تأويل مىنمايند .
اعمال اين سليقه و به ويژه براى باحثى كه سرگرم بحث است ، در يكى دو مورد جلب توجه زياد نمىكند ، ولى كسى كه در علوم متنوع اسلامى به سير پرداخته و مسائل اختلافى اين علوم و كتب و رسائلى را كه در مسائل اختلافى تأليف شده ، مورد بررسى قرار مىدهد ، به صدها و هزارها تأويلات گوناگون خواهد برخورد و عيناً درك خواهد نمود كه كتاب و سنت پيش جماعت ، از حيث حجيت همانا موقعيت و ارزش تشريفى را دارند ، نه ارزش واقعى و هر دانشمند باحثى كه در مسألهاى بحث
رسالت تشيع در دنياى امروز ( گفت و گويى ديگر با هانرى كربن ) ( فارسى ) — صفحة 86
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٨٦