معارف اعتقادى اسلام بحث مىكند اگرچه فىنفسه شريف است ، ولى در اثر قصور يا تقصيرى كه روز اول در تنظيم مباحث آن به كار رفته است فساد عميقى در آن ريشه دوانيده است و ارزش واقعى يك فن استدلالى را از دو جهت از آن سلب نموده و آن اين كه :
اولًا : چنان كه از لابه لاى آيات قرآن كريم به بهترين وجهى روشن است ، اصول معارف اسلامى يك سلسله حقايق و واقعياتى هستند كه از سطح فهم عامه مردم بسى بالاتر و از دسترس آنها بسى دور تر مىباشند و در اثر اين كه جامعه اسلامى و گردانندگان امور در صدر اول به بحث عقلى آزاد بىاعتنا بلكه مخالف بودند ، همان عقايد ساده عوامى را موضوع بحث قرار داده به نام آخرين عقايد واقعى اسلام ، با يك سلسله افكار اجتماعى مادى و حسى از آنها دفاع نمودند و در نتيجه الوهيت و جهان ماوراء طبيعت با نظام پاك و منزه خود در افكارشان در شكل و هويت يك عالم مادى مشابه به جهان ماده ، خودنمايى كرد ، به اضافه اين كه جهان محسوس تحت نظام عليت و معلوليت قرارگرفته ، ولى عالم ماوراء طبيعت نظام ثابتى نداشته از هر جهت بىبند و بار مىباشد !
و به اضافه اين كه عالم مادى ، تحت حس است و جهان بيرون از ماده ، با اين كه مشابه اين عالم مىباشد از حس پوشيده و پنهان است و روزى خواهد رسيد كه همه اجزاى آن جهان حتى . . . تحت حس قرار گيرند !
ثانياً : در اثر پيروى از سنت و طريقه ممنوعيت بحث آزاد ، بحثهاى كلامى را به موافقت شرع مقيد نمودند و به اين وسيله ، اين طرز بحث را به بحث عقلى آزاد مقدم داشته بحث آزاد ( فلسفى ) را بر زمين كوبيدند . اين رويه ، اگر چه به ظاهر قيافه حق به جانبى دارد و پيش يك نفر باحث متشرع سادهلوح ، به صورتى پسنديده و خيرخواهانه جلوه مىكند ، ولى حقيقت مطلب غير از اين است ، زيرا استدلال بر مطلبى و دفاع از عقيدهاى ، با اين قيد كه موافق شرع باشد ، معنايى جز اين ندارد كه
رسالت تشيع در دنياى امروز ( گفت و گويى ديگر با هانرى كربن ) ( فارسى ) — صفحة 84
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٨٤