نيست كه افراد از راه سستى ايمان و بىاعتنايى به مقررات دين و آيين مرتكب مىشوند ، زيرا اين گونه گرفتارى فعلًا همه جهان را فراگرفته است و اكثريت افراد هر طبقهاى از طبقات دينى وظايف دينى خود را انجام نداده راه بىبند و بارى را پيش گرفتهاند و گذشته از اين كه اين بحث و گفت و گوى ما جنبهء تبليغ ندارد ، نمىخواهيم افكار عمومى را عليه كسى يا طايفهاى بشورانيم و اصولًا آب از سر گذشته است و به كردار و رفتار هر طايفهاى خواسته باشيم دست زده و خردهگيرى نماييم . طوايف ديگر رنگينتر و ننگينتر از آن را دارند :
گر حكم شود كه مست گيرند * در شهر هر آن كه هست گيرند !
بلكه مراد ما ، يك رشته كردارها رفتارهاى بيرون از مجراى شريعت اسلامى است كه در سلسلههاى مختلف عرفان ، جزء طريقت قرار گرفته است .
جواب اشكال
خلاصه چنان كه متن بيانات دينى دلالت دارد بر اين كه يكى از راههاى وصول به حقايق دينى و اسرار الهى ، راه كشف و شهود است ، هم چنان دلالت دارد بر اين كه زاد و راحلهء اين راه ، همان مواد اعتقادى و عملى است كه در كتاب و سنت بيان گرديده و تنها دريچهاى كه با باز كردن آن فضاى پاك حقايق به انسان خودنمايى مىكند ، همان دريچه عمل به شريعت است و بس .
ممكن است كسى تصور نمايد كه ما به بسيارى از اهل تعبد و صاحبان زهد و عبادت برمىخوريم كه با اين كه كمترين فروگزارى در طاعات و عبادات نمىكنند ، كوچكترين قدمى در معرفت حقايق برنداشتهاند ، ولى بايد متذكر اين نكته بود كه ساختمان باطنى يك فرد از انسان ، مانند ساختمان ظاهرى وى مختلف است و اختلافات تركيبى كه در افراد انسان مشهود مىشود ، نظير آنها در تركيبات باطنى آنها نيز وجود دارد و همچنين نظاير انحرافات مزاجى گوناگون در طبايع افراد ، انحرافات