و « يحيى بن زيد » در دورهء سلطنت « وليد بن يزيد » در حدود سال 125 ه و « محمدبن عبداللَّه حسنى » و برادرش « ابراهيم » در زمان « منصور » سال 145 ه . « 1 »
و دولت فاطميين از سال 296 يا 298 روى كار آمد و تا حدود سال 555 - يا 567 در مصر بر سر كار بود . « 2 »
و دولت آلبويه از سال 322 آغاز شد . « 3 »
در خلال اين احوال امام پنجم و ششم در ايام ضعف بنىاميه و بنىالعباس ، كه با همديگر مىجنگيدند ، فرصت را غنيمت شمرده و نهضت علمى شگرفى به وجود آوردند كه از اطراف بلاد دانشجويان اسلامى به خود جلب نمود ، و در اين مكتب شاگردها به حسب استعداد خود - به فنون اختصاصى در : كلام ، فقه ، ادبيات ، قرائت ، شيمى ، و نظاير اينها ( ابن خلكان در وفيات الاعيان رسالههاى شيمى جابربن حيّان را تأليف امام صادق عليه السلام مىداند ) پرداختند .
در اندك مدتى علماى شيعه سراسر بلاد اسلامى را پر كردند و همگى از كوشش فروگذارى نكردند ، و عدهاى از رجال كشورى و لشكرى را با خود هم عقيده كردند ، مانند « علىبن يقطين » و « صاحب » و « ابن العلقمى » تا اينكه بدين وسيله توانستند محيطهاى كوچكى را به دست آورند .
علماى شيعه با چنين رجالى كاملًا مربوط بودند تا آنجا كه صدوق كتاب « عيون » را براى « صاحب » نوشته است . تا بالاخره سلاطين صفويه روى كار آمدند و توانستند تشيع را در ايران تبليغ كنند . « 4 »
هامش
( 1 ) . همان ، ص 295
( 2 ) . تاريخ عرب و اسلام ، اميرعلى ، ص 487 به بعد ؛ كامل ، ابناثير ، ج 8 ، ص 8
( 3 ) . كامل ، ابن اثير ، ج 8 ، ص 83
( 4 ) . تاريخ ايران ، سرپرسى انگليسى ؛ تاريخ عالم آرا ؛ ناسخ التواريخ ، ابن ابىالحديد ، ج 4 ، ص 16 ؛ النصايح الكافية ، ص 161 ؛ الامامة ، ج 1 ، ص 136 ؛ الارشاد ، شيخ مفيد