طه حسين چه مىگويد ؟
نخست ، عقيدهء دكتر طه حسين نويسندهء معروف و دانشمند مصرى را كه در جلد اول كتاب خود ، در وجود ابن سبأ تشكيك كرده ، و سپس در جلد دوم آن ، اصولًا منكر وجود او شده است بيان مىكنيم . او در ضمن بحث مستقلى دراين باره ، در كتاب خود مىنويسد :
« . . . مىگويند : ابن سبأ سازمان منظّمى به وجود آورد ، و در شهرها گروههاى سرّى تشكيل داد ، كه پنهانى به تبليغات خود ادامه دهند ، و مردمان را به شورش برانگيزند تا در فرصت مناسب بر خليفه هجوم برند ، و شورش مردم و محاصره و قتل عثمان در نتيجهء تشكيلات منظم و مخفى ابن سبأ بود .
به نظرمن كسانى كه داستان ابن سبأ را تا اين اندازه بزرگ جلوه دادهاند ، هم به خود هم به تاريخ ستم كردهاند . نخستين چيزى كه به نظر مىرسد اين است كه ما در كتب مهم و مصادر اصلى كه داستان شورش عليه عثمان در آنها ضبط است نامى از ابنسبأ نمىبينيم .
ابنسعد آنجا كه از خلافت عثمان و انقلاب مردم سخن مىگويد ، نامى از ابن سبأ نمىبرد . در انساب الاشراف بلاذرى كه به عقيدهء من ، مهمترين و مفصلترين كتابى است كه اين داستان در آن آمده است ، به هيچوجه سخنى از ابن سبأ نيست ، تنها طبرى است كه اين حكايت را از سيفبن عمر نقل كرده ، و مورخان پس از وى ، ظاهراً همه از او روايت مىكنند .
من نمىدانم « ابن سبأ » در خلافت « عثمان » اهميتى داشته يا نه ؟ ولى يقين دارم كه اگر هم مورد توجه بوده ، ارزش چندانى نداشته است ، زيرا ممكن نيست يك نفر يهودى كه تازه در آن روزها مسلمان شده بود ؛ بدان درجه از اهميت برسد كه عقل و تدبير و نيروى مسلمانان را بازيچهء خود سازد ، و هنوز مسلمان نشده ، در شهرهاى