در موضوع ديگر گفته است : « اى عزيز ! مردم در اين زمان از علم توحيد و علم الهى خبرى ندارند و من بنده در تمام عمر كسى را نديده است كه از وى بويى از اين علم آيد و از علم دوم نيز كه علم آفاق و انفس است ، چندان بضاعتى با دانشمندان اين زمان حاصل نيست تا چه رسد به ديگران » .
بر ديده حقيقتبين اسلّاى عقل و ابناى خرد و چشم تيزبين اهل بينش و معرفت و سالكان الى الله ، خيال اين معنى مستور و پوشيده نيست كه اين مرد بزرگ در اين دو علم داد سخن داده است و حقايقى را بيان نموده است كه در كتب متصديان معرفت حقايق نيست ، در مسفورات عرفا هم اين مسائل روشن و واضح و به طور شايسته بيان نشده است .
حكما و دانشمندان بعد از ميرداماد و ميرفندرسكى شاگردان اين دو مرد بزرگند ، از اين قرار ملا شمساى گيلانى ( م 1098 ه . ق ) و صدر المتألهين ( م 1050 ه . ق ) دو شاگرد معروف ميرزا اساتيد بعد از ميرمحمد باقر داماد حسينى استرآبادى هستند و آقا حسين خوانسارى و ملا محمد باقر سبزوارى و ملا رجبعلى تبريزى و ملا حسن لبنانى ميرزا رفيعاى نائينى از دانشمندان بعد از ميرفندرسكىاند . ولى چون ميرداماد قبل از ميرفندرسكى مرده است و شايد حدود ده سال بزرگتر از ميرفندرسكى باشد ، قهرا شاگردان ملا صدرا معاصر با آقا
شرح
در كلمات عرفا مطلب به اين تعبير عنوان شده است « أنت مرآته و هو مرآة أحوالك » « 1 » ، تحقيق در اين مسأله مربوط به بحث ظهور وحدت در كثرت و انطواى كثرت در وحدت است و اصل مسأله توحيد توقف بر فهم « بسيط الحقيقة كل الأشياء » دارد كه آن نيز مبتنى بر اصالت وجود و تشكيك خاصى بلكه خاص الخاصى است . دانشمندان معاصر ملا صدرا و اساتيد عصر او قائل به اصالت ماهيت و تباين در وجودات و نفى تشكيك خاصى و ذاتى بودهاند . غفلت از سر اين مسأله و عدم احاطه به مسائل وجود ، منشأ انكار تشكيك در افراد حقيقت واحد در ذاتيات مىباشد .
ملا صدرا چون ماهيت را اعتبارى مىداند ، تشكيك خاصى را از ماهيت سلب مىكند .
هامش
( 1 ) . ر . ك : إعجاز البيان ، صص 253 و 284 . مصباح الأنس ، ص 123 .