نظرى عاجزند ، عقل نظرى هم از ادراك اوليات امور اخروى عاجز است . و از اين قبيل است معرفت روز قيامت كه به قدر پنجاه هزار سال دنياست و سرّ حشر و رجوع جميع خلايق به پروردگار عالم و حشر ارواح و اجساد و نشر صحايف و نظاير كتب و معنى صراط و ميزان و فرق ميانهء كتاب و قرآن [ 1 ] و سرّ شفاعت و معنى كوثر و انهار اربعه و درخت طوبى و بهشت و دوزخ و طبقات هر يك و معنى اعراف و نزول ملائكه و شياطين و حفظه و كرام الكاتبين و سرّ معراج روحانى و هم جسمانى كه مخصوص خاتم انبيا - عليه و آله الصلاة - و ساير احوال آخرت و نشأهء قبر و هرچه از اين مقوله از انبيا عليهم السّلام حكايت كردهاند ، همه از علوم و مكاشفاتى است كه عقل نظرى در ادراك آنها اعجمى است و جز سيد عربى و اهل بيت نبوت و ولايتش - عليهم السلام و الثناء - به نور متابعت وحى ادراك نمىتواند كرد [ 2 ] ، اهل حكمت و كلام را از آن نصيبى چندان نيست .
اى دوست ، حديث عشق ، ديگر گونست * وز گفت و شنيد اين سخن بيرونست
شرح
[ 1 ] از براى بحث تفصيلى كتاب و كلام و فرق بين قرآن و كتاب ر . ك : الأسفار ، ج 7 ، ص 2 :
« الموقف السابع في أنّه تعالى متكلّم ، و المعارف التي سنحت لنا فى تحقيق الكلام و الكتاب و الفرق بينهما حسبما أفاده الله بالإلهام » و ص 10 « فصل في الفرق بين الكلام و الكتاب و التكلّم و الكتابة » فصل في وجود المناسبة بين الكلام و الكتاب » ص 14 « فصل في مبدأ الكلام و الكتاب » ص 15 تا ص 54 ، صدر المتألهين در اين كتاب به طور مشبع اين مطلب را بيان كرده است . و اين مطلب با اين تفصيل و تحقيق در هيچ كتابى وجود ندارد .
[ 2 ] جمعى خيال كردهاند اين كه ملا صدرا به شرح اخبار و احاديث و تفسير قرآن پرداخته است ، براى فرار از تكفير و سبّ و شتم قشريّون بوده ، درحالتى كه استفاده حقايق مربوط به مبدأ و معاد از طريق وحى ، مختار همهء عرفاى اسلامى است . و ممكن نيست كه مطالب مفاض از عالم غيب بر اوليا و انبيا مخالف حكم عقل باشد . يكى از كسانى كه مرتكب اين اشتباه شده است ، جناب استاد دانشمند آقاى دكتر على اكبر سياسى استاد دانشگاه و رئيس دانشكدهء ادبيات تهران است . ر . ك : تاريخ فلسفهء حكماى اسلامى بعد از بوعلى تأليف آقاى دكتر سياسى ، ص 527 .