بيانات كافى و شافى وجوه فساد قول او و اتباعش را بيان كردهايم . [ 1 ]
4 . شيخ به واسطه بررسى نكردن در حقايق وجودى و مطالعهء صرف در مفاهيم ذهنى و انكار سريان علم و قدرت و اراده و ساير شؤون ذاتى وجود در جميع اشيا ، عشق هيولى به صورت را انكار كرده است و در رسالهء عشق هم كه در صدد اثبات عشق در جميع ذرات وجود برآمده است ، اين مسأله را برهانى نكرده است ، بلكه تنها به اسم عشق اكتفا كرده است . [ 2 ]
5 . تبديل صور عناصر به صورت واحد « معتدل الكيفيه » را انكار نموده است . [ 3 ] صدر المتألهين اين مطلب را در مباحث جواهر و اعراض اسفار به طور مبسوط بيان كرده است . [ 4 ]
6 . شيخ و جميع فلاسفهء اسلام به واسطهء انكار تحول ذاتى و جوهرى ، به سرمديت افلاك و اصول عناصر و ازليت هيولاى عالم قائل گرديدهاند ، با آن كه جميع حركات ، به حركت ذاتى جواهر مستند و براهين قاطعه بر اثبات حركات جوهرى قائم مىباشند و حدوث زمانى عالم ، اجماعى ملّيّون و حكما و أنبيا عليهم السّلام است . ملا صدرا حركات جوهرى را با براهين متعدد اثبات كرده است . [ 5 ]
شرح
[ 1 ] در تعليقات بر مباحث حركت اين شرح نيز اشكالات شيخ را نقل كرده و از آنها جواب دادهايم .
[ 2 ] ر . ك : اسفار ، ج 2 ، صص : 232 - 246 و ج 7 ، ص 152 به بعد . شيخ چون علم و قدرت را نظير « وجود » سارى در اشيا نمىداند ، از اثبات شوق و عشق در ماديات عاجز مانده است ، لذا آخوند در الهيات اسفار ، ج 7 ، ص 152 گفته است : « شيخ در جميع مواردى كه خواسته است عشق هيولى به صورت را اثبات كند ، تنها به اسم عشق اكتفا كرده است . » چون عشق ، بدون ادراك خود و علل خود ، محقق نخواهد شد .
[ 3 ] ر . ك : الأسفار ، ج 9 ، ص 110 .
[ 4 ] ر . ك : اسفار ، ج 5 ، صص 320 - 350 .
[ 5 ] ر . ك : أسفار ، ج 3 ، صص 75 - 107 ؛ همان ، ج 7 ، ص 282 : « أنّ دوام الفيض لا ينافي حدوث العالم و تجدّده في الوجود » ر . ك : رسائل و الشواهد الربوبيه و تفسير قرآن و مفاتيح و ساير كتب صدر المتألهين .