انتهى بحثه إلى تحقيق الهويات الوجودية دون الأمور العامّة و الأحكام الشاملة تبلّد ذهنه و ظهر منه العجز و ذلك فى كثير من المواضع » .
قسمتى از مواضع اشتباه شيخ كه متأخران هم در اين موارد با شيخ شريك بودهاند ، با اختصار و توضيح برخى از جهات از قرار ذيل است :
1 . شيخ حركت جوهرى را به زعم آن كه موضوع در تحول ذاتى باقى نمىماند و از ماهيتى به ماهيت ديگر خارج مىشود ، انكار نموده و گفته است : « اگر جوهر ذات انسان متحرك باشد ، لازم آيد كه از نوع انسان خارج و داخل نوع ديگر گردد . » ما به طور تحقيق در جاى خود بيان كردهايم كه شىء واحد ، ممكن است حصولات متعدد داشته باشد ، با اصالت وجود و وحدت حقيقت آن و جواز تشكيك در حقيقت واحده از براى اشكالات شيخ و اتراب و اتباع او مجالى باقى نمىماند . [ 1 ]
2 . شيخ ، روى انكار تشكيك ذاتى و نفى حركت جوهرى و عدم اذعان به اتحاد عاقل و معقول ، مثل نورى و عقول عرضى [ 2 ] را انكار نموده و اين همه جهات و حيثيات متكثر را به عقل واحد مستند كرده است . ما تبعا لصدر المحققين همهء اشكالات او را دفع كرديم و به نحوى مطلب را تقرير كرديم [ 3 ] كه اگر كسى با ملاحظهء آن مطالب ، مثل افلاطونى را نفى كند ، اهل تعمق و تدبر و تحقيق در عقليات نمىباشد . [ 4 ]
3 . شيخ و اتباع او روى انكار تشكيك ذاتى و تحول جوهرى و عدم اذعان به مثل نورى اتحاد عاقل و معقول و اتحاد نفس با عقل فعال را منكر شدهاند . ما با
شرح
[ 1 ] . ر . ك : الأسفار ، ج 3 ، ص 84 به بعد ؛ همان ، ج 9 ، ص 109 .
[ 2 ] شيخ الاشراق اگرچه قائل به مثل افلاطونى است و تشكيك در ذاتيات را نيز قائل است ، ولى اتحاد عاقل و معقول و تجرد برزخى خيال متصل « قوهء متخيله » و حركت در جوهر را منكر است . اكثر مواردى را كه شيخ الرئيس در آن متحير و يا از حل آن عاجز است ، شيخ الاشراق هم در آن مسأله با شيخ شريك است .
[ 3 ] ر . ك : شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا .
[ 4 ] ر . ك : الاسفار ، ج 2 ، صص 46 - 81 .