به خود او دارد . قول به اتحاد عاقل و معقول را از فرفوريوس نقل كرده است . [ 1 ] اين قول بدون ذكر دليل از قدماى حكما نقل شده است ، اقامهء برهان بر اين مطلب و ابطال ادلهاى كه شيخ و ديگران بر ابطال اتحاد ذكر كردهاند ، اختصاص به خود ملا صدرا دارد . ما جميع كتب محققان از حكما را كه فلسفه توسط آنها منتشر شده است ، به طور كامل بررسى كرديم و به آنچه كه ذكر شد پىبرديم ، صدق مدعاى ما از مطالعهء كتب شيخ الرئيس مثل شفا و اشارات و تعليقات و حواشى و شروح بر شفا و اشارات و كتب بهمنيار و لو كرى و ساير اتباع شيخ الرئيس و كتب شيخ الاشراق و شروح و تعليقاتى كه بر كلمات شيخ الاشراق و شرحها و حواشى و تعليقاتى كه بر تجريد نوشتهاند معلوم مىشود . [ 2 ]
در اين كه صدر المتألهين در فلسفه داراى مكتب خاصى است شك و ترديدى نيست ، چون فلاسفهء قبل از صدر المتألهين بيشتر تابع مكتب مشائين بودهاند [ 3 ] و شايد پيرو مكتب اشراق در بين معروفين به حكمت و معرفت كسى را نمىتوان
شرح
[ 1 ] اين قول را شيخ - قدس سره - از فرفوريوس نقل كرده است . ر . ك : شرح الإشارات ، ج 3 ، ص 295 .
[ 2 ] جميع مواردى كه ملا صدرا برهانى را كه بر مدعاى خويش در مسائل اختصاصى خود ذكر مىنمايد - مثل ادلهء بر اصالت وجود ، ادلهء بر حركت جوهر و يا ادلهء بر معاد جسمانى و يا ذكر ادله بر تجرد خيال - در هيچ كتابى وجود ندارد ، ولى مسائلى كه اختصاص به او ندارد ، مثل تجرد نفس ادلهء زيادى را بدون ذكر مأخذ بيان كرده است ، اين رويه ، بين مؤلفان مرسوم است .
مثل اين كه كثيرى از عبارات طهارت و صلات مرحوم حاج آقا رضاى همدانى عين عبارت رياض است و يا صاحب جواهر در موارد زيادى عين عبارت كشف اللثام را بدون ذكر مأخذ نقل كرده است ، در حالتى كه صاحب جواهر و حاج آقا رضا همدانى از فقهاى عظيمالشأن و محقق طايفهء ناجيهء شيعه - كثّرهم الله - هستند .
[ 3 ] فلسفهء مشاء بعد از شيخ ، چندان ترقى نكرده است . متأخران ، همهء شارح كلام شيخ الرئيس مىباشند . رسائل و كتبى را هم كه بعضى از عرفا در تأنيس بين شهود و نظر نوشتهاند ، تشنه را سيراب نمىكند .