اثبات تجرد خيال و صور قائمهء به آن و اثبات معاد جسمانى و حشر جميع عوالم وجوديه و بيان لزوم عود جميع اشيا به مبدأ اعلا به براهين عقليه و بيان كيفيت عذاب قبر و سكرات موت و اثبات عوالم برزخى در قوس صعود و نزول از مختصات اين رجل عظيمالشأن است . شيخ الرئيس و شيخ الاشراق و اتباع اين دو به همين جهت از اثبات معاد جسمانى عاجز ماندهاند ؛ شيخ الرئيس با آن عظمت علمى و قوه ذكا در جايى حشر اجساد را انكار كرده و در موضع ديگرى آن را تعبدا قبول نموده است . شيخ الاشراق هم معاد را حشر برزخى « برزخ نزولى » دانسته است . [ 1 ]
شيخ الرئيس روى انكار تشكيك خاصى و قول به تباين در وجود ، ارباب انواع و مثل نورى را انكار كرده است و براهينى در شفا [ 2 ] در ابطال مثل نورى ذكر كرده ، همهء براهين او مبتنى بر عدم جواز تشكيك در افراد حقيقت واحد است . [ 3 ]
حكماى اسلامى اتحاد عاقل و معقول بلكه اتحاد هر مدركى را با مدرك خود منكرند ، اين مسأله مبتنى بر مقدماتى است كه ملا صدرا آن مقدمات را به طور متفرق در كتب و مسفورات خود بيان كرده است ، مثل اصالت وجود و حدوث
شرح
[ 1 ] اشراقيون قائلند كه روح بعد از خلع جلباب بدن ، به بدن مثالى منفصل عود مىنمايد . لذا در حكمة الإشراق گفته است : « و به ( أي عالم الأشباح المجرّدة ) تحقق بعث الأجساد - على ما ورد في الشريعة الحقّة - و الأشباح الربّانيّة و جميع مواعيد النبوّة » . « 1 »
[ 2 ] الإلهيات من كتاب الشفاء ، صص 327 - 338 ، فصل سوّم از مقالهء هفتم .
[ 3 ] ر . ك : اسفار ، ج 2 ، صص 73 - 74 . « عقدة و فكّ . قد ذكر الشيخ في إلهيات الشفاء لإبطال المثل و التعليمات الخ » . آخوند ايراد شيخ را در دو دليل تلخيص و رد كرده است ، « خلاصة حجّته الأولى أنّ الحقيقة الواحدة لا يختلف أفرادها ، و نقاوة حجّته الثانية أنّ أفراد حقيقة واحدة لا يكون بعضها سببا و بعضها مسبّبا لذاتها الخ » .
اين اشكالات از شيخ و أتباع او در ماهيات متواطى جارى و در مشكك از ماهيات جارى نمىباشد .
هامش
( 1 ) . حكمة الإشراق ضمن مجموعهء مصنّفات شيخ اشراق ، ج 1 ، ص 234 .