همانها به خاطر او مىرسد و در نزد او مصوّر مىشود . پس اگر در اين حال بميرد ، اين عادات و شهوات او حجابى شود ميان او و پروردگار . و بسا باشد كه به واسطهى الفت و عادت ، صورت فاحشهاى در نزد او متمثّل مىشود . و سرّ در اين ، آن است كه آن بى هوشى كه پيش از مرگ حاصل مىشود شبيه به خواب است ؛ پس هم چنان كه آدمى در خواب ، احوالى را كه به آنها الفت و عادت كرده مىبيند ، و چيزهايى كه شباهتى ندارد به آن چه در بيدارى ديده و عادت به آن كرده هرگز در خواب نمىبيند ، همچنين در وقت سكرات و بيهوشىِ پيش از مرگ - كه به منزلهى خواب است - به غير آن چه كه معتاد به آن شده و الفت با آن گرفته به نظر او نمىآيد . و كسى كه خلاصى از اين خوف خواهد ، بايد كه در تمامى عمرِ خود مشغول به مجاهده گردد كه نفس را از معاصى بازدارد و ريشهى شهوات را از دل خود بَركَند و مواظبت بر علم و عمل نمايد .
[
3 - يأس از رحمت خدا
] صفت سوم ، يأس از رحمت خداست . و اين صفت از جملهى مهلكات و از گناهان كبيره است ؛ بل كه از بعضى آيات معلوم مىشود كه موجب كفر است . « 1 » و بس است در خُبثِ اين صفت كه آدمى را از محبّت خدا و از طاعات و عبادات بازمى دارد . و علاج آن به تحصيل ضدّ آن است . [ رجا و اميدوارى به خدا ] و ضدّ آن رجا ، يعنى اميدوارى به خدا است ؛ كه عبارت است از انبساط و سرور دل به جهت انتظار امر محبوبى ، به شرط آن كه آدمى بسيارى از اسباب رسيدن به محبوب را تحصيل كرده باشد ؛ مثل انتظار رسيدن گندم از براى كسى كه تخمِ بى عيبى را به
هامش
( 1 ) . سوره يوسف ، آيهء 87 . « و لا يَيأَسُ مِنْ رَوحِ اللَّهِ ءالَّا القَومُ الكَافِرُونَ » ، كه در آن نااميدى از رحمت خداوند نشانهء كافران به شمار آمده است .