و اجتناب كردن از آنها مُتَحَتَّم « 1 » است . [ انصاف و ايستادن بر حق ] و ضدّ آن انصاف و ايستادن بر حق است كه از صفات كماليّه است و صاحب آن در دنيا و آخرت عزيز و محترم است . [
18 - قساوت قلب
] صفت هيجدهم ، قساوت قلب است ، كه عبارت از حالتى است كه آدمى به سبب آن از آلام و مصايبى كه به ديگران مىرسد متأثّر نمىگردد . و منشأ آن غلبهى سَبُعيّت است و بسيارى از افعال ذميمه چون ظلم و ايذا كردن و به فرياد مظلوم نرسيدن و دستگيرى از فقرا و محتاجين نكردن از اين صفت ناشى مىشود .
« بنى آدم اعضاى يكديگرند * كه در آفرينش ز يك گوهرند
چو عضوى به درد آورد روزگار * دگر عضوها را نماند قرار
تو كز محنت ديگران بى غمى * نشايد كه نامت نهند آدمى « 2 » »
[ رقّت قلب و رحم دلى ] و ضدّ آن رقّت قلب و رحم دلى است ؛ و بر او آثار حسنه و صفات قدسيّه مترتّب مىگردد . و اخبار بسيار در فضيلت اين صفت و مذمّت قساوت وارد شده است . و علاج قساوت در نهايت صعوبت است ؛ زيرا كه آن صفتى است راسخهى در نفس ، كه ترك آن به آسانى ميسّر نگردد و به تدريج بايد معالجه شود ؛ به آن كه مواظبت كند به آنچه از آثار رحم دلى است ، تا نفس مستعدّ آن گردد كه از مبدأ فيّاض افاضه صفت رقّت بر او شده و قساوت بر طرف شود .
مقام چهارم : رذايل و فضايل متعلق به قوّهى شهويّه
] در بيان آنچه كه متعلّق است به قوّهى شهويّه از رذايل و فضايل و طريق تحصيل آنها .
هامش
( 1 ) . مُتَحَتَّم : واجب و لازم .
( 2 ) . سعدى ، گلستان ، باب اول - در سيرت پادشاهان ، حكايت 10 ، ص 78 .