خالى است ، بلكه اين تعهّد است و مبارزه و ايستادگى و جانفشانى براى نجات ناكامان ملَّتها ؛ و همچنين نابود كردن ستمگران غاصب و مايهء فساد در زمين كه حقوق مردم را غصب كردهاند و به مردم ستم روا مىدارند ، و كشتزارها و نسلها ( الحرث و النّسل ) را نابود و هلاك مىكنند ، و از رنجبران بهره مىكشند ، و خون توده ها را مىمكند ، و بدين گونه مردمان را از راه خدا منحرف مىسازند ؛ و در راه انتشار دين و گسترش آن مانع فراهم مىآورند ، و دين خدا را به عرصه هاى ديگر تبعيد مىكنند .
اسلام دين بزرگ اخلاق است ، و آموزشهاى اخلاقى اين دين از مهمترين آموزشهاى اخلاقى تاريخ تعليم و تربيت بشرى است ، و در « قرآن كريم » آياتى اخلاقى و تربيتى آمده است كه از معجزات آشكار در معرفت نفس انسانى و توّجه دادن انسان به فضايل است . و از پيامبر اكرم « ص » روايت شده است كه فرمود :
« إنّما بعثت لأتمّم مكارم الأخلاق « 1 »
( 1 ) من از آن جهت برانگيخته شدم كه مكرمتها ( شرافتها ) ى اخلاقى را كامل و تمام كنم ( و همه را بياموزم ) » . بنا بر اين اخلاق در اسلام و جهتگيريهاى آن ، به صورتى قابل ملاحظه و ريشه دار مؤثّر است ، و تربيت اخلاقى در بسيارى از مسائل و ترازها جنبهء اساسى دارد . و آشكار است كه اخلاق در هر امرى ارزشى آرمانى دارد ، و از مهمترين نشانه هاى اخلاق و تعاليم آن و راه يافتن آن به جانها ، اين است كه آدمى را ملتزم به تكليف و عمل كردن به آن مىكند ، و اين التزام به ژرفناى جان او راه مىيابد ، و انسان را به جايى مىرساند كه به اختيار و از پيش خود به انجام دادن كارهاى شايسته و نيك بپردازد . و از اين راه است كه نيكى و نيكخواهى با تار و پود وجود آدمى آميخته و به هم بافته مىشود .
و اين اشاره اى بود به ارزش تربيت اخلاقى و اندرز بيدارگر ، كه نفس را به كار نيك و برگزيدن آن برمىانگيزد ، ليكن از آشكارترين واضحات اين است كه اصلاح جامعه هاى بشرى و بر پا داشتن قسط و
هامش
« 1 » . « مجمع البيان » 10 / 333 .