نگاهى به سراسر فصل
از عدل و عدالت در فصل گذشته و « نگاهى به سراسر آن » ، بتفصيل سخن گفتيم ، پس با ژرفنگرى باز بنگريد . اكنون مىگوييم : آنچه در اين فصل - بعنوان نمونه هايى از تعاليم اسلامى - آمده است از بزرگترين حجّتها بر ضدّ كسانى است كه - به پندار ايشان - اصلاح اجتماعى با غفلت يا تغافل از عدالت و به كار بستن آن امكانپذير خواهد شد . اين پندار سبب دور شدن از حقيقت واقع است ، چه زندگى مردم را چيزى جز اجراى عدالت اصلاح نمىكند . به همين گونه است ترويج دين و نشر تعاليم و به كار انداختن احكام آن و راه يافتن آن احكام در جانها و محيطها ، كه اينها نيز جز با اجراى عدالت و به كار بستن آن امكانپذير نخواهد شد ، زيرا كه عدالت وسيلهء زنده ماندن احكام است ، و بدون آن زنده ماندنى ( و عملىشدنى ) براى احكام تضمين نخواهد گشت .
پس كسانى كه در بارهء به كار بستن ظواهر احكام شرع تأكيد مىكنند ، و به « امر به معروف » و « نهى از منكر » به صورتى سطحى مىپردازند ، بدون آنكه به ثروتمندان و صاحبان مالهاى گزاف ، و قارونان تورّمآفرين ، و سردمداران « كيل و ميزان » ، و انبوه كاسبان متجاوز ، امر به معروف كنند و بگويند كه حقوق محرومان گوناگون را به ايشان باز گردانيد ؛ و نيز بىآنكه توانگران را از اين « منكر » جامعه برانداز باز دارند كه همان غصب كردن حقوق و اموال و ارزاق مردم است ، و ايجاد تورّمهاى مرموز ، و افسار گسيخته ، و سرسامآور ، و مكيدن بسيار ظالمانهء خون توده ها . . . بىهيچ ناظرى و مسئولى . . . و بدون اينكه براى اجراى عدالت اجتماعى و قضائى و اقتصادى و معيشتى كسانى به جنبش در آيند ، و به مردم آگاهى دهند ، و آنان را از حقوق خويش آگاه سازند ، و از ظلمهاى ناروا و گسترده اى كه به دست كسانى مختلف و صاحب نفوذ و رابطه ، بر آنان مىرود مطَّلع گردانند ، اين كسان و داعيه داران ، به هدف مورد نظر دين ، و تحقّق يافتن احكام آن در سطح عموم ، و گردن نهادن مردمان از روى ميل و رغبت - به آداب آن - دسترسى پيدا نخواهند كرد .