و اين بر هر كس كه به واقعيّت زندگى مردم و طبيعت جامعه توجّه داشته باشد ، و مرتجع و تنگ نظر نباشد ، يا خود و نزديكانش سرمايه دار و به سرمايه داران پيوسته نباشند ، و نخواهند مردمان را فريب دهند ، به خوبى آشكار است .
2 - رعايت يكى از دو ملاك ، براى خوشرفتارى با مردم
39
الإمام علي « ع » - من العهد الأشتريّ ) * ، من المقطع الَّذي علَّمه فيه كيف يعامل النّاس و ينظر إليهم : . . . و أشعر قلبك الرّحمة للرّعيّة و المحبّة لهم و اللَّطف بهم . . . فإنّهم صنفان : إمّا اخ لك في الدّين ، و إمّا نظير لك في الخلق . . . « 1 »
( 1 ) امام على « ع » - از عهدنامهء اشترى ، آنجا كه به وى تعليم مىدهد كه چگونه با مردمان رفتار كند و به چه چشم به ايشان بنگرد : . . . در دل خود نسبت به مردم احساس محبت بكن ، آنان را دوست بدار و با ايشان مهربان باش ، زيرا كه مردم دو دستهاند : دسته اى برادر دينى تواند ، و دستهء ديگر در آفرينش با تو برابرند ( اى انسان ، آنها هم انسانند ! ) . ، پس برادرى ايمانى ، يكى از دو ملاك براى پاسدارى از حرمت و كرامت مردم و اداى حقوق ايشان و دوست داشتن و مهربان بودن نسبت به آنان و حفظ كردن اموالشان و امثال آن است ، و ملاك ديگرى نيز هست ، و آن شريك بودن با ايشان است در انسانيّت كلَّى و خلقت الهى .
پس در جامعه و حكومت اسلامى ، كرامات مردم محفوظ مىماند ، و ميزانهاى عدل و داد در معامله و رفتار با هر كس - از مسلمان و غير مسلمانان - مراعات مىشود . و در فقه ، در مبحث مالك شدن آب از راه « احراز » آمده است : « خواه احرازكننده مسلمان باشد ، خواه كافر » . « 2 »
هامش
« 1 » . « نهج البلاغه » / 993 ؛ « عبده » 2 / 93 .
« 2 » . « منهاج المتّقين » - شيخ عبد اللَّه مامقانى / 451 ( چاپ سنگى ) .