نگاهى به سراسر فصل
در « مجمع البيان » آمده است : « قوام در زندگى ، چيزى است كه تو را بر سر پا نگاه دارد و بىنيازت كند . . . « 1 » « * ( وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً ) * » ، يعنى اينكه انفاق در حدّ وسط - ميان اسراف و اقتار - قرار گيرد ، بدين گونه ، * ( « بَيْنَ ذلِكَ » بيانكنندهء معناى « قوام است » . « 2 » اين موضوع را ، در فصل « بيست و ششم » ، از « باب يازدهم » ( محدوديّت مصرف در تشريع اسلامى ) ، « 3 » و « نگاهى به سراسر فصل » - در آنجا - و در فصل « بيست و هفتم » ( مبارزه اى نابودگر با اسراف و تبذير ) نيز مورد بحث قرار دادهايم ، ملاحظه شود . « 4 »
هشدارى مهم
مىتوانيم مضمون اين فصل را ، در شمار « اخلاق اقتصادى در اسلام » ، جاى دهيم ، ليكن هرگز نمىتوان اين موضوع را اخلاقى محض - بدان صورت كه مصطلح است - معرّفى كرد ، بلكه « رعايت حد در مصرف » ، در مراحلى بسيار ، لازم و واجب است ، و روشهايى كه مخالف آن است مانند « اسراف » ، « حرام » است .
آرى ، مبارزهء اخلاقى نيز ، در احوال متعارفى كه بر تودهء مردمان مىگذرد ، موضوعى سودمند و مطلوب است ، چيزى كه هست اگر تنها به آن اكتفا شود ، با حركات انقلابى تضاد دارد ، زيرا صرف مبارزهء اخلاقى ، براى راست كردن كژيها ، و تنظيم امور ، و تصحيح شؤون ، و اجراى عدالت ، و گسترش قسط ، و بر پا دارى حق ، و نشر فضيلت ، و تقويت صلاح ، و از بين بردن فساد ، و استقامت مردمان ، و رستگارى
هامش
« 1 » . « مجمع البيان » 7 / 179 .
« 2 » . « مجمع البيان » 7 / 178 .
« 3 » . ( جلد چهارم / 267 - 303 ) .
« 4 » . ( جلد چهارم / 304 - 345 ) .