فن پنجم از مقاله اولى از قسم اول نفايس الفنون علم نحو كه آن معرفت كلام عرب است از جهت اعراب و بنا
و اين فنى گزيده و علمى پسنديده است و گويند سبب وضع اين علم آن بود كه بعضى از عرب تركيبات غير مستقيم ميكردند . و اكثر عبارات را ملحون مىخواندند و مىنوشتند ، امير المؤمنين على عليه السّلام فرمود كه اگر قانونى نباشد كه مردم از آنجا خطا و صواب تراكيب معلوم كنند مودى شود بدانكه قرآن و احاديث را ملحون خوانند و نقل كنند ، و خبطى فاحش ظاهر گردد پس ابو الاسود الدئلى را طلب داشت و فرمود انح الى ما يصلح الكلام ابو الاسود گفت خواهم كه ضوابط آن را معلوم كنى تا من بارشاد تو تتبع كلام كرده جزئيات مسائل از آنجا استخراج كنم - على عليه السّلام فرمود كلمات سه نوعند اسم و فعل و حرف - ابو الاسود گفت ما الاسم و الفعل ، و الحرف - على عليه السّلام فرمود الاسم ما انبأ عن المسمى و الفعل ما انبأ عن حركة المسمى و الحرف ما اوجد معنى فى غيره .
ابو الاسود از اين جا تمامت اقسام اسماء و افعال و حروفرا معلوم كرد و آن را بعرض رسانيد ، على عليه السّلام فرمود اكنون اقسام مرفوعات و منصوبات و مجرورات معلوم بايد كرد ، ابو الاسود گفت مرفوع كدام است ؟ و منصوب و مجرور كدام ؟ على عليه السّلام فرمود كل فاعل و ما يشبهه مرفوع و كل مفعول و ما يشبهه منصوب و ما سواهما مجرور پس ابو الاسود در اين جا تمامت اقسام مرفوعات و منصوبات و مجرورات را بيرون آورد .
و رونق اين علم از عهد وليد بن عبد الملك پديد آمد و سبب آن بود كه اعرابى به تظلم پيش وليد آمده عمر بن عبد العزيز آن جا حاضر بود وليد از اعرابى پرسيد : ما شانك بفتح نون ، اعرابى متفكر شد گفت كه اين چه سؤاليست ، و بعد از