و فعل بفتح عين از براى معانى بسيار آمده است چنان كه ضبط آن صعوبتى تمام دارد و باب مغالبه را ازو بنا كنند همچو كارمنى فكرمته اى غلبته فى الكرم .
و فعل بكسر عين از براى علل باشد غالبا همچو مرض و سقم و يا از براى احزان همچو حزن يا ضد او همچو فرح و جذل و از براى الوان نيز آمده است همچو ادم و سمر و همچنين از براى عيوب همچو عجف و رعن . و فعل بضم عين براى افعال طبايعست همچو حسن و قبح و صغر و كبر و همه او لازم آمده است الا رحبتك الدار كه آن شاذ است .
و افعل به ده معنى آمده است : از براى تعديه همچو اجلسته و از براى تعريض همچو ابعته اى جعلته عرضة للبيع ، و از براى صيرروت همچو اغد البعير اى صار ذا غدة و احصد الزرع اى صار ذا حصاد و بعضى همزه مثال اخير را همزه حينونت خوانند بمعنى حان وقت حصاده ، و از براى وجدان همچو احمدته اى وجدته محمودا و از براى سلب همچو اشكيته اى ازلت شكايته ، و از براى دخول در وقت همچو اصبح و امسى و از براى تمكين همچو احفرته بئرا اى مكنته من حفرها ، و از براى برآمدن به چيزى همچو سقانا فابرد اى جاء به باردا ، و از براى كثرت چيزى پيش كسى هم چو اثمر الرّجل اذا كثر عنده الثمر ، و بمعنى فعل همچو قلته البيع و اقلته
و فعّل از براى نه معنى آمده است : از براى تكثير همچو غلقت الابواب در تكثير مفعول ، و طوّقت در تكثير فعل و موّت المال در تكثير فاعل ، و از براى تعديه هم چو فرّحته ، و از براى نسبت به چيزى هم چو فسقته اى نسبته الى الفسق ، و از براى سلب هم چو جلدت البعير اى سلخت جلده ، و از براى حصول در زمان همچو مسيت و ظهرت ، از براى گشتن بصفتى همچو عجزت المرئة و شيبت اى صارت عجوزا و شيبا ، و بمعنى افعل همچو اخبرته و خبرته و بمعنى تفعل همچو قدم و تقدم و بمعنى فعل هم چو زلته و زيلته .
فاعل از براى سه معنى آمده است از براى تعديه همچو جالسته و جاذبته
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 45
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٤٥