و بنابراين فرمود و ما يعلم تاويله الا اللّه و نگفت و ما يعلم تفسيره الا اللّه و طايفه ديگر گفتند تفسير آنست كه درو خلاف نكردهاند و تاويل آنكه خلاف كرده باشند و بعضى ديگر گفتند تفسير بيان حقيقت است و تأويل بيان مقصود و زهاد سلف بنابر فرموده : من فسر القرآن برأيه فليتبوء مقعده من النار در تفسير خوض نكردندى مگر در آيتى كه مقصود از آن بنقل صحيح پيش ايشان بثبوت رسيده بودى و اهل تحقيق گفتند مراد از فسر القرآن برأيه آنست كه آيه را به آنچه او را در خاطر آيد حمل كند و بشواهد عقل و نقل و اقتضاى مقام و سياق كلام ملتفت نشود و بعضى ديگر گفتند رأى به دو قسم است : يكى آنكه از كمال عقل و وفور فضل و تأييد ربانى و انوار روحانى ناشى شود و دوم آنكه از هواجس نفس بود و آن را ظن و حسبان خوانند و منهى عنه اينقسم است نه اول و جمعى گفتند منهى عنه تفسير است نه تأويل چه تفسير آنست كه درو به غير از يك وجه نيامده باشد همچو قوله تعالى و من الناس من يشرى نفسه ابتغاء مرضات اللّه كه باتفاق جمهور مراد بناس صهيب است و بس و درين صورت حمل ناس بر ديگر نتوان كرد و تأويل آنست كه در وجوه بسيار آمده باشد همچو قوله تعالى :
انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا
كه مراد بخفاف و ثقال بقولى جوانانند و پيران و بقولى درويشان و توانگران و بقولى عزاب و متأهلان و بقولى تندرستان و بيماران و در اين صورت بر هر كدام كه خواهند حمل جايز بود .
فايده پنجم [ بيان اموريكه رعايت آن بر مفسران لازم است ]
در بيان اموريكه رعايت آن بر مفسران لازم است تا تفسير كامل بود و آن بيست شرط بود :
اول فضيلت سوره و خواص آن . دويم مواضع نزول او با عدد آيات .
سيم وجه تقديم او بر ساير سور . چهارم بيان مفردات و الفاظ بحسب لغت و اشتقاق و خط .
پنجم تصوير معنى بحسب آن تركيب اولا بر وجهيكه در فهم آن كلفت و تقدير