فوايد بسم اللّه همى گفت صبح شد گفتم يا امير المؤمنين :
هل بقى شىء بعد قال هيهات يا ابن عباس لو كتبت فوايدها لزادت اوراقها حمل سبعين جمل .
و با صغر حجم تمامت معارف و حكم و اقاصيص انبياء و ملوك ما تقدم و شرح مكارم الاخلاق و آداب و رسوم اهل آفاق و بيان ملل و اديان با ساير طرق و احكام ايشان و ما سيأتى من الوقايع و ما كان و مقامات و مدارج عارفين و طرق و مناهج سالكين بلكه علوم اولين و آخرين كما اشار اليه فى قوله عز من قايل و لا رطب و لا يابس الا فى كتاب مبين بالفعل در او مذكور است و همچنان خلاف كردهاند اندر آنكه اعجاز بجميع قرآن حاصل شده يا بهر سورتى يا آيتى . جمعى گفتند اعجاز به جميع واقعست تمسكا « 1 » بقوله تعالى :
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً .
و از نفى مثل او نفى مثل بعض او لازم نيايد و اين ضعيف است چه قرآن چنان كه بر جميع آن اطلاق كنند بر بعض آن نيز اطلاق كنند . بدليل آنكه اگر كسى سوگند خورد كه قرآن نخواند به خواندن آيتى حانث شود و بعضى گفتند اعجاز بهر سورت واقعست تمسكا بقوله تعالى :
وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ .
و حق آنست كه اعجاز بهر آيتى و سورتى از او واقعشده و باينجهة تحقيق اينمعنى و تصديق اين دعوى بعضى از وجوه اعجاز در إنّا أعطينا كه اقصر سور قرآنست
هامش
( 1 ) چون اعجاز قرآن دليل اساسى نبوت پيغمبر ( ص ) و پايه دين اسلام است بايد چيزى باشد واضح كه همه مردم بفهمند و تصديق كنند و معترف بنبوت گردند و آن عجز عرب است از معارضه آن كه متواترا معلوم گرديده اما علت عجز آنان چه بود از جهت معنى يا لفظ يا فصاحت يا صرفه و اختلافى كه علما در اين باب كردند باصل اعجاز مربوط نيست و چيزى كه دانشمندان در آن خلاف كردند نميتوان تكليف قطعى عوام دانست .