« اللّه خالق كلشى و قوله تعالى و اللّه خلقكم و ما تعملون و قوله تعالى من يشاء اللّه يضلله و من يشاء يجعله على صراط المستقيم »
و امثال آن و تمسك معتزله هم معقولست هم منقول : اما معقول آنست كه اگر مختار نباشد بنده در افعال خود و متمكن نباشد بر فعل و ترك آن ، تكليف او قبيح او بود . و اين مبنى است بر حسن و قبح عقلى و بر آنكه فعل حق تعالى معلل است باغراض و پيش اشاعره هر دو ممنوع .
و اما منقول همچو :
قوله تعالى كل امرء بما كسب رهين و قوله تعالى
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ
و قوله
اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ
و قوله
فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ
و قوله
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
و قوله تعالى من يعمل سوء يجزء به و قوله
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها
و قوله
لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَ زِيادَةٌ
و قوله تعالى
وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا
و مانند آن و حق آنست كه نفى قدرت بنده به كلى مشكل است و الا بايد كه ميان افعال ما و حركت جمادات كه بقسر واقع مىشود هيچ فرقى نباشد و بنابرين چون جمعى از اشاعره خواستند كه جمع كنند ميان هر دو مذهب گفتند فعل واقعست به قدرت حق تعالى و كسب بنده بمعنى آنكه چون تصميم عزم كند بر ايجاد فعل حق تعالى در او آن فعل بيافريند و قدرت دهد بر آن پس فاعل بنده باشد و خالق حقتعالى و حينئذ نسبت افعال با بنده صحيح باشد و تكليف و مدح و ذم و ثواب و عقاب حسن باشد و اينهم ضعيف است زيرا كه چون تصميم كه آنفعل خاص است . با بنده جايز است بايد كه نسبت غير آن نيز جايز بود و اگر نه ترجيح بلا مرجح لازم آيد .