فن دهم از كتاب نفايس الفنون علم قوافى كه آن معرفت اصول چند است كه از آنجا احوال قافيه شعر معلوم كنند و خلاصه اين فن در هشت فصل ايراد كرده شود . انشاء اللّه تعالى
فصل اول در تعريف قافيه
بدانكه پيش اخفش كلمه آخرينست از بيت همچو اقرار و انكار گفتهاند اين تعريف پسنديده نيست جهت آنكه قافيه متكاوس گاه بود كه از دو كلمه مركب باشد و زياده ، چنان كه در قد جبر الدين الاله فجبر كه قافيه از لام إله است يا از حركت او چنان كه معلوم شود ، و آن دو كلمه است با بعضى از كلمه ديگر و اين بر اخفش وارد نيست چه قسمت قافيه بمتكاوس و غيره بمذهب خليل است و پيش قطرب قافيه عبارتست از حرف روى كه شعر را بدان باز خوانند همچو لام در قصيده امرء القيس و دال در قصيدهء طرفه « 1 » و اين تعريف پسنديده نيست چه بنابراين بايد تكرار هيچ حرفى ديگر جز روى در قافيه لازم نباشد و نيز بايد كه با قايل قل جمع شود زيرا كه آخر هر دو لام است . و ابو الحسن محمّد بن كيسان گفته است كه قافيه عبارتست از حروف و حركاتى كه اعاده آن در آخر ابيات لازم بود ، و اين نزديك است به قول خليل . و پيش خليل عبارت است از اول حركتى يا حرفى كه بعد از او دو ساكن واقع شده باشد ، يكى از آن دو بعد از آنحرف يا حركت بود و ديگرى در آخر بيت ، همچون كه شيبانا كه قافيه از باست يا از حركت او تا آخر و بعد از آن دو
هامش
( 1 ) - قصيده امرء القيس قفانبك من ذكرى حبيب و منزل و قصيده طرفه لخولة اطلال ببرقه ثهمد