و مربع سالم - را يك عروض است و يك ضرب هر دو سالم چنان كه :
اكنون كه چنين زارم * بر من نكنى رحمت
و رجز - در اصل هشت بار مستفعلن است و مثمن و مسدس و مربع استعمال كنند و مثمن بر سه نوع آيد : وافى و مخبون و مطوى . وافيرا دو عروض است اول سالم و او را دو ضرب است اول مانند او چنان كه اين ضعيف گويد :
اى غمزه جادوى تو * سرمايه هر مكر و فن * وز طره هندوى تو * حيرانشده هر مرد و زن
دوم اعوج - و عوج آن است كه متحرك دويم را از وتد مجموعى چون در آخر افتد ساكن كنند پس جزو در وزن مفعولان شود چنان كه ( بيت )
آگه شوم از بوى خوش بىآنكه كس گويد مرا * گر بگذرد دلدار من پيش درم شبگيران « 1 »
عروض دوم مذيل بر وزن مستعفلان و او را يك ضرب است مانند او چنان كه اين ضعيف گويد :
اى در لب شيرين تو درمان جان عاشقان * وى هر خم گيسوى تو منزلگه صاحبدلان
و مثمن مخبون بر يك نوع آمده است تمامت اركان مخبون بر وزن مفاعلن چنان كه :
دو ديده دارم از سرش * ك غرقه گشته اى صنم * و ليكن از شرار دل * بمانده خشك هر دو لب
و مثمن مطوى بر يك نوع آمده است تمامت اجزاى مطوى بر وزن مفتعلن چنان كه :
تا سفرى شد بت من جان و دلم شد سفرى * روز و شب از فرقت او پيشهء من نوحه گرى
و مسدس سالم را يك عروض است و يك ضرب هر دو مذال چنان كه :
تا كى دهى پاسخ كه از من دور باش * گر دور باشم از تو چون باشم صبور
هامش
( 1 ) آن در آخر كلمه شبگيران دلالت بر هنگام مىكند مانند سپيده دمان .