و دوم آنكه مطلوب مستدعى امكان حصول باشد و آن چهار قسم است : يكى استفهام و كلمات موضوعه از براى او همزه است و هل و ما و من و اى و كم و كيف و اين و انى و متى و ايان .
دوم امر واو را يك حرفست كه آن لام است همچو ليفعل و صيغ مخصوصه به اعتبار خطاب . سيم نهى واو را يك حرفست . چهارم ندا واو را پنج حرفست يا ايا و هيا و اى و همزه . اكثر امر و نهى را يك قسم گيرند و ترجى را نوعى از انواع طلب نهند .
فن هفتم از مقاله اولى از قسم اول از نفايس الفنون ، علم بيان كه آن عبارت است از معرفت ايراد معنى واحد در طرق مختلفه
بسبب زيادتى و نقصان در وضوح دلالت عقلى بر آن تا بواسطه وقوف بدان احتراز كنند از خطا در تركيب كلام جهت افهام مراد از او و مراد ايشان بمعنى واحد اصل معنى است چنان كه مضيافيت زيد « 1 » مثلا و مراد بطرق مختلفه تراكيب مختلفه است كه دلالت كند بر آنمعنى بدلالت عقلى همچو زيد كثير الرماد و جبان الكلب و مهزول الفصيل « 2 » چه بحقيقت معنى اين تراكيب با مضيافيت زيد راجعست ، اما اين تراكيب در دلالت بر آن معنى متفاوتند چه در بعضى واضح است و در بعضى خفى و در بعضى اخفى و اختلاف بحسب كثرت لوازم است و در بحث كنايت بيان آن كرده شود انشاء اللّه تعالى .
و چون علم بيان را از دلالت وضعى حظى نيست چه ايراد معنى واحد در طرق مختلفه بدلالت وضعى بر وجهيكه بعضى اكمل باشد در وضوح يا انقص صورت نبندد
هامش
( 1 ) مضياف بر وزن مكثار از صيغ مبالغه است يعنى آنكه بسيار مهمان پذيرد
( 2 ) اين هر سه دليل بسيارى ميهمان است كثير الرماد آنكه خاكستر بسيار دارد و و جبان الكلب آنكه سكش بترسد و مهزول الفصيل آنكه كره شتر خود را گرسنه گذارد و شير را صرف مهمان كند .