هواى مع الركب اليمانين مصعد * جنيب و جثمانى بمكّة موثق
يا اضافت متضمن مطلوبى ديگر بود بنابر آن كه بواسطه اضافت از تفصيلى كه در آن تعذرى باشد مستغنى شود چنان كه
بنو مطر يوم اللقاء كانّهم * اسود لها فى غيل خفّان اشبل
يا اولى ترك تفصيل بود بنا بر جهتى از جهات چنان كه
قبايلنا سبع و انتم ثلثه * و للسّبع خير من ثلث و اكثر
يا متضمن نوعى از تعظيم يا تحقير باشد چنان كه عبد الخليفه يا عبد الحجام جاء
و حالتى كه اقتضاء وصف او كند وقتى بود كه آن صفت مبين و كاشف او باشد چنان كه المتقى الذى يؤمن و يصلى و يزكى على هدى و يا مفيد مدحى بود چنان كه اللّه الخالق البارى المصور ، يا ذمى چنان كه ابليس اللعين ضال مضل و يا مخصص او شود بزيادتى تخصيص كه فايده غير فايده كشف و مدح دهد چنان كه زيد التاجر عندنا يا موكد او شود چنان كه امس الدابر لا يعود .
و حالتى كه اقتضاء تاكيد او كند وقتى بود كه سامع گمان برد كه متكلم در آن حكم سهو يا نسيان يا تجوز كرده باشد پس بايد گفت عرفت انا و عرفت انت و عرف زيد زيد او نفسه او عينه ، يا مراد زيادتى تقرير حكم باشد پس بايد گفت انا عرفت يا غرض آن بود كه سامع خلاف شمول و احاطت گمان نبرد چنان كه عرفنى الرجلان كلاهما و الرجال كلهم .
و حالتى كه اقتضاى بيان و تفسير او كند وقتى بود كه مراد زيادتى ايضاح او باشد به اسمى كه مخصوص است بدان چنان كه صديقك خالد جاء
و حالتى كه اقتضاء بدل كند وقتى بود كه مراد تقرير و تكرير حكم و ذكر مسند اليه باشد بعد از توطئه ذكر او از براى زيادتى تقرير و ايضاح همچو سلب زيد ثوبه .
و حالتى كه اقتضاء عطف كند وقتى بود كه مراد تفصيل مسند اليه باشد به