و چهار نوع از افعال را حكمى ديگر است مخصوص : يكى افعال ناقصه همچو كان و صار و اصبح و امسى و اضحى و ظل و بات و ما دام و ما زال و ما برح و ما فتى و ما انفك و ليس و آض و عاد و غدا و راح را هم بدينها الحاق كردهاند و جاء و قعد را هم بمعنى صار استعمال كنند و اين افعال را اسم مرفوع بايد و خبرى منصوب چنان كه كان زيد مطلقا و ليس عمرو قائما و خبر ايشان جمله نيز واقع شود و در خبر مبتداء ياد كرده شد ، و خبر كان ماضى يا دائم باشد همچو كان اللّه عليما يا منقطع همچو كان زيد ضاربا ، و او را بمعنى صار نيز استعمال كنند همچو در كانت فراخا بيوضها ، و او تامه نيز باشد بمعنى حدث و وجد همچو كان اللّه و حينئذ بفاعل اكتفا كند ، و زايد نيز باشد همچو على كان المسوّمة العراب . و صار از براى انتقال باشد همچو صار زيد غنيا . و اصبح و امسى و ظل و بات از براى اقتران جمله باشد بصباح و مسى و ضحى و بيتوته يا بمعنى صار يا از براى دخول در اوقات ايشان و حينئذ ازين باب نباشد . و ما زال و ما برح و ما فتى و ما انفك از براى استمرار فعلند بفاعل از وقت قبول آن . و مادام از براى توقيت چيزيست به مدت ثبوت خبر او مراسم او را همچو اجلس مادام زيد جالسا . و ليس از براى نفى مضمون جمله است به حال بقول اكثر .
دوم - افعال مقاربه و آن چهار فعلند عسى و كاد و كرب و او شك و جعل و اخذ و طفق را بدينها الحاق كنند و اسم اينها مرفوع باشد و تمام نشود الا بخبر و خبر عسى فعل مضارع بود با آن هم چو عسى زيد ان يقوم و گاه بود كه أن را با فعل و فاعل اسم او نهند و حينئذ احتياج بخبر نباشد همچو عسى ان يخرج زيد . و خبر كاد فعل مضارع بود بى أن همچو كاد زيد يخرج . و او شك را تارة همچو عسى استعمال كنند و تارة هم چو كاد و بقيه را دائما همچو كاد استعمال كنند .
سيم - افعال مدح و ذم و اصل در آن نعم و بئس است و اين افعال اسنادى را به اسمى كنند محلى بلام جنس يا مضاف باسميكه محلى باشد بدان و بعد از آن اسمى كه مخصوص بمدح يا ذم باشد بيارند چنان كه نعم الرجل او صاحب القوم زيد و بئست
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 70
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٧٠